Öfugmælin um kvótann og landsbyggðina

Því er stundum haldið fram að núverandi kvótakerfi í fiskveiðum feli í sér einhverja sérstaka vernd fyrir landsbyggðina. Einstaka menn nefna jafnvel orð eins og "stöðugleika" í þessu viðfangi. Ef aðrir tjá sig á hinn bóginn um skort á réttlæti og jafnræði í þessu kerfi eru þeir umsvifalaust sakaðir um "aðför að landsbyggðinni." Hugsanlegt veiðileyfagjald eða uppboð á aflamarki er í sama dúr kallað "álögur á landsbyggðina." Hvorttveggja er, þegar að er gáð, hrein öfugmæli.

Markmið hugmynda af þessum toga er ekki síst að lækka verðið á þeim kvóta sem býðst og auðvelda smáum byggðarlögum þannig að komast yfir aflaheimildir. Þeir sem berjast fyrir breytingum á núverandi kerfi benda á þá byggðaröskun sem það veldur eða ýtir undir og við þekkjum nú þegar frá stöðum eins og Ólafsfirði og Breiðdalsvík. Þessi grein er skrifuð til að skýra allt þetta nokkru nánar.

Uppskriftin að byggðaröskuninni sem kvótakerfið felur í sér er ofureinföld:

Hugsum okkur að afkomendur Jóhanns Bogesens kaupmanns og útgerðarmanns á Óseyri við Axlarfjörð ættu alla útgerð þar ásamt kvótanum. En kynslóðaskipti standa fyrir dyrum og í ljós kemur að næsta kynslóð er afhuga útgerð. Ekki sakar að nokkrar fjölskyldur sjá sér þarna færi á að auðgast um nokkra milljarða króna með því að selja aflaheimildirnar (varanlega kvótann). Það er síðan gert og stórútgerðarmennirnir á Sílisfirði kaupa kvótann þrátt fyrir óskiljanlega hátt verð. En þetta geta þeir í skjóli þess að þeir eiga fyrir mikinn kvóta sem þeir hafa ýmist fengið ókeypis í upphafi vega eða keypt fyrir slikk meðan kerfið var að mótast. Bankinn er þeim líka innan handar í þessu. Sveitarfélagið á Óseyri hefur að vísu forkaupsrétt að kvótanum en hann er svo dýr að sveitarstjórnin treystir sér ekki í slík ævintýri. Hún reynir að ýta undir aðra líklega aðila í plássinu að ganga inn í kaupin eða kaupa kvóta í staðinn, en allt kemur fyrir ekki. Og að lokum situr fólkið á Óseyri eftir með sárt ennið: Öll meiri háttar útgerð er horfin af staðnum en þar er í staðinn verkaður fiskur sem fluttur er frosinn til Óseyrar frá öðrum heimsálfum. Upphæðin sem fjölskyldurnar fengu fyrir kvótann hefði hins vegar dugað til að kaupa húsnæði handa öllum íbúum Óseyrar á höfuðborgarsvæðinu. Er nokkur furða að lofsöngur stjórnmálamanna um ágæti kvótakerfisins fyrir landsbyggðina hljómi sem öfugmæli í eyrum þessa fólks?

Þessi saga er því miður sönn sem dæmisaga: Hún hefur gerst, er að gerast og mun gerast í hverju sjávarplássinu á eftir öðru ef ekkert er að gert. Þetta er eins víst og að nótt kemur á eftir degi. Gangverk þessarar sögu er nefnilega alveg eins öruggt og gangverkið sem veldur dægraskiptum. Í stað þyngdarkrafts og lögmála Newtons eru helstu þættirnir í gangverki Óseyrarsögunnar framsal kvóta, lítið framboð á honum, þarafleiðandi hækkun kvótaverðs upp úr öllu valdi og síðan vanmáttur sveitarfélags eða annarra á sama stað að kaupa kvóta til útgerðar þar í stað þess kvóta sem fer. Allt þetta ber að sama brunni. Rétt eins og vatn rennur undan halla er spurningin ekki hvort Óseyrunum muni fjölga heldur hvar hinn beitti ljár kvótans ber niður næst, og nákvæmlega hvenær.

Nú kann einhver að spyrja hvort þetta sé ekki bara allt í lagi; er þetta ekki það sama og er að gerast allt í kringum okkur og í öllum atvinnuvegum, að fyrirtæki eða rekstrareiningar eru að stækka? Er þetta ekki það sem kallað er hagræðing? En svarið við því er nei; útgerðarfyrirtæki eru ekki að svo stöddu sambærileg við verslanir að þessu leyti. Oft og tíðum er þjóðhagslega hagkvæmt að verslanir renni saman enda hefur það leitt til verulegrar lækkunar á vöruverði. Við höfum aukinheldur sjálf stuðlað að þessu með því að versla við stórmarkaðina.

En það liggur alls ekki fyrir með óyggjandi rökum að stækkun fyrirtækja í útgerð með tilfærslu á veiði sé þjóðarheildinni hagkvæm á sama hátt. Þetta stafar af því að "það er nefnilega vitlaust gefið" eins og skáldið sagði. Það sést einna best af því sem ég sagði áðan, að möguleikar manna til að kaupa kvóta á uppsprengdu verði takmarkast að mestu við þá sem eiga hann mestan fyrir. Þeir byrja leikinn með greinilegri forgjöf fram yfir smærri fyrirtæki og smærri byggðarlög að ónefndum þeim bjartsýnismönnum sem kynnu að láta sér detta í hug að byrja útgerð frá grunni. Þess konar bjöguð samkeppni á lítið skylt við raunverulegt markaðskerfi og tryggir engan veginn hámarks hagkvæmni.

Byggðin úti um land á sem kunnugt er í vök að verjast af ýmsum ástæðum sem varða raunverulegar og yfirleitt óumflýjanlegar breytingar á lífsháttum, leikreglum og atvinnulífi. En þar á ofan bætist fiskveiðistjórnarkerfi sem er hreinar mannasetningar íslenskra stjórnvalda og er í rauninni "allt í plati" eins börnin mundu segja.

Stjórnmálamenn okkar eru nú að hita sig upp í kosningabaráttunni. Ég vona að þeir láti af þeim öfugmælum að hugmyndir um breytingar á fiskiveiðistjórninni séu "aðför að landsbyggðinni." Margar þessar hugmyndir stefna að stórlækkun á verði kvótans og eru því þvert á móti til þess fallnar að stuðla að sterkari byggð í sjávarplássum þegar til lengdar lætur. Sem dæmi um það vil ég nefna hugmyndir áhugahóps um Auðlindir í almannaþágu sem er að finna á veffanginu kvotinn.is. Heilbrigð, vönduð og ígrunduð fiskveiðistjórn mun að sjálfsögðu umfram allt styrkja íslenskan sjávarútveg um allt land, ekki með dekri við hverfula stundarhagsmuni einstakra manna, heldur með aðhaldi og umhyggju sem skilar sér í traustum undirstöðum í framtíðinni.

Það gangverk byggðaröskunar sem núverandi kvótakerfi felur í sér er eins öruggt og gangur himintunglanna. Spurningin er, því miður, ekki hvort heldur hvenær og hvernig næsta sjávarpláss verður fyrir ljá kvótans.