Žorsteinn Vilhjįlmsson:

Į sķšustu žrjįtķu įrum hafa öll umsvif manna ķ išnvęddum löndum margfaldast. Įlag į aušlindir og umhverfi hefur aš żmsu leyti fariš fram śr žvķ sem reikistjarnan Jörš getur stašiš undir. Menn hafa reynt aš męta žessu meš żmsum rįšum. Hefur žar nįšst furšu góšur įrangur žó aš enn sé langt ķ land. Tekist hefur aš nokkru marki aš laga markašshagkerfi Vesturlanda aš nżjum ašstęšum, til dęmis meš žvķ aš leggja żmiss konar gjöld į žį starfsemi okkar og hegšun sem veldur mestum umhverfisspjöllum.

Hagkerfi okkar virtist žó ķ fyrstu illa ķ stakk bśiš til aš taka į aušlindanżtingu og umhverfismįlum. Dęmi um žetta er žaš sem kallaš hefur veriš nżting almenninga. Oršiš almenningur er žį notaš ķ gamalli merkingu um "sameiginlegt haf- eša landsvęši til fiskveiša, hvalveiša, rekanytja, veiša og beitar" eins og segir ķ skżringum viš Grįgįs, en ķ žeirri bók er einmitt aš finna merkilegar sérreglur um slķkt.

Beitarréttur ķ tilteknum haga gat veriš almenningur svipaš og nś er um afrétti til fjalla. Ef ekkert var aš gert gįtu menn beitt į afrétt eins og žeim sżndist. Slķkt gat žó aušvitaš leitt til ofbeitar ķ heild žannig aš stundarhagur einstaklingsins stangašist į viš langtķmahagsmuni heildarinnar. Ķ Grįgįs er žetta oršaš svo aš "afrétt [sé] versnuš svo mjög aš fé mundi žį verša feitara ef fęrra vęri ķ afrétt." Žį brugšust forfešur okkar viš meš svokallašri ķtölu sem fólst ķ žvķ aš hver bóndi um sig mįtti ašeins reka tiltekinn fjölda ķ afréttina. Žetta ķtölukerfi er dęmi um aš kvótakerfi eru allmiklu eldri en margir viršast halda.

Į sķšari hluta tuttugustu aldar fór aš bera į žvķ meš sķaukinni fiskveiši og sķfellt öflugri tękjum aš "beitaržol" fiskimišanna viš landiš vęri takmarkaš. Skilningur į žessu vaknaši fyrst gagnvart veišum śtlendinga žvķ aš ella hefšum viš ekki žurft aš fęra śt fiskveišilögsöguna! En hrun sķldarstofnsins į sjöunda įratugnum żtti einnig óžyrmilega viš mönnum og žeir sįu meš tķmanum aš reglur eša lög um stjórn fiskveiša vęru óhjįkvęmileg. Żmis śrręši voru reynd en fyrstu lögin um kvóta voru sett įriš 1983. Žau voru sķšan endurbętt og žróuš meš žrennum tķmabundnum lögum į įrunum fram til 1988. Įriš 1990 voru sķšan sett ótķmabundin lög.

Meš žessum rįšstöfunum tókst į furšu stuttum tķma aš nį žvķ meginmarkmiši aš nį tökum į heildarveiši žeirra fiskistofna viš landiš sem žörfnušust verndar, žannig aš sjįlfbęr veiši gęti sķšar fariš aš aukast aftur. Žessi įrangur var engan veginn sjįlfgefinn fyrirfram enda kostaši hann miklar žrautir. Mestan heišur af honum eiga ķslenskir fiskifręšingar en einnig ķslenskir stjórnmįlamenn og sjįvarśtvegurinn ķ heild. Flestir vildu nś žį Lilju kvešiš hafa og fįir bera brigšur į naušsyn žess aš takmarka heildarveiši.

Ķ žessari sögu er mešal annars athyglivert aš žessi mįl uršu ekki verulegt bitbein milli stjórnmįlaflokkanna. Žannig tók hver sjįvarśtvegsrįšherrann viš merkinu af öšrum, śr öllum helstu stjórnmįlaflokkum landsins į žessum tķma, og bar žaš fram į viš til įrangurs sem hefur vakiš athygli erlendis.

Um leiš og žaš meginmarkmiš nįšist aš koma böndum į heildarveiši leiddi kerfi framseljanlegrar aflahlutdeildar til żmiss konar hagręšingar ķ fiskveišum og fiskvinnslu. Žegar į heildina er litiš er einnig įstęša til aš fagna žessu aš żmsu leyti.

En mannanna verk, jafnvel žau bestu, eru žvķ marki brennd aš lengi mį gott bęta. Enginn veršur minni mašur viš žaš aš višurkenna gallana į góšum verkum og sżna vilja til aš bęta śr žeim. Žetta į ekki sķst viš um lagasmķš žvķ aš gallar į lögum koma oft ekki ķ ljós fyrr en į žau reynir ķ framkvęmd. Žannig hygg ég aš enginn hafi getaš séš fyrir til fulls gallana į fiskveišilöggjöfinni. Į ég žį einkum viš žaš hve mikil pappķrsveršmęti uršu til žegar hinar framseljanlegu aflahlutdeildir fóru aš ganga kaupum og sölum.

Hér er rétt aš staldra viš og hugleiša ešli žess sem žarna gengur milli manna. Fyrir tuttugu įrum voru fyrirtęki ķ sjįvarśtvegi eins og hver önnur atvinnufyrirtęki; framleišslutękin, skip, bįtar og veišarfęri, töldust žeim til eigna rétt eins og vélar ķ išnfyrirtęki eša śtihśs bóndans. Žessar eignir voru mismiklar og sömuleišis skuldirnar į móti, eins og gengur.

En svo kom kvótinn. Meš einu pennastriki löggjafans breyttist aflareynsla tiltekinna žriggja įra ķ veišiheimildir sem reyndust sķšan aušseljanlegar į frjįlsum markaši fyrir ótrślega mikiš fé. Žetta nżja "veršmęti" er ķ sjįlfu sér allsendis óhįš veršgildi sjįlfra framleišslutękjanna (skipanna) sem koma viš sögu. Žarna leiddi įkvöršun löggjafans ķ nafni allrar žjóšarinnar til žess aš nżjar eignir uršu til ķ landinu, nżr aušur sem féll žó tiltölulega fįum ķ skaut og įn žess aš žeir hefšu nokkuš til žess unniš annaš en aš žörf var į aš takmarka heildarafla.

Žessi afleišing, sem var aušvitaš ekki yfirlżst markmiš, er ljóšur į kerfi sem viš getum aš öšru leyti veriš stolt af. Auk žess sem žetta leišir til gķfurlegrar og órökstuddrar eignatilfęrslu ķ samfélaginu kemur žaš óešlilega nišur į einstökum greinum fiskveiša. Stórfyrirtęki ķ žessum atvinnuvegi skįka ķ žvķ skjólinu aš žau eiga žegar mikinn kvóta sem žau hafa fengiš gefins. Žau geta žvķ greitt hįtt verš fyrir višbótarkvóta sem mörg žeirra sękjast eftir. Smįfyrirtęki og smįbįtaeigendur verša fyrir baršinu į žessu og eru żmist kokgleypt af žeim stóru eša žurfa aš taka žįtt ķ ójöfnum leik til aš afla sér veišiheimilda.

Nįttśrlegir kostir smįbįtaśtgeršarinnar, frį sjónarmiši heildarinnar, fį žannig ekki aš njóta sķn sem skyldi. Til dęmis kostar fiskur sem dreginn er į lķnu eša handfęri ķ grennd viš heimahöfn yfirleitt miklu minni orku og mengun en fiskur sem aflaš er meš orkufrekri togveiši fjarri heimaslóš. Aš žessu kem ég nįnar ķ seinni grein minni. En smįbįtaeigendur nį ekki vopnum sķnum ķ kerfi žar sem žeir geta ašeins keypt kvóta į okurverši sem rennur til keppinauta žeirra. Möguleikar žeirra yršu miklu meiri ķ kerfi žar sem greitt vęri fyrir allan kvóta en verš į tonni yrši miklu lęgra.

Enginn veršur minni mašur viš žaš aš višurkenna gallana į góšum verkum og sżna vilja til aš bęta śr žeim. Žetta į ekki sķst viš um lagasmķš žvķ aš gallar į lögum koma oft ekki ķ ljós fyrr en į žau reynir ķ framkvęmd.

Smįbįtaśtgerš hefur nįttśrlega kosti vegna minni olķunotkunar og minni mengunar. En hśn nęr ekki vopnum sķnum ķ kerfi žar sem menn geta ašeins keypt kvóta į okurverši sem rennur til keppinauta žeirra. Möguleikar trillukarla yršu miklu meiri ķ kerfi žar sem greitt vęri fyrir allan kvóta en verš į tonni yrši miklu lęgra.

Höfundur er prófessor ķ ešlisfręši og vķsindasögu viš Hįskóla Ķslands. Netfang hans er thv@hi.is