Þorsteinn Vilhjálmsson:

Í fyrri grein minni gat ég um almenn viðhorf í vestrænum iðnríkjum til auðlindanýtingar og umhverfismála. Ég minnti á ítölukerfið sem lýst er í Grágás frá 12. öld og var kvótakerfi. Þá rakti ég í stuttu máli sögu fiskveiðistýringar frá 1950. Ég lagði áherslu á að við hefðum náð miklum og merkilegum árangri en að lengi má gott bæta. Megingallinn á kerfinu í núverandi mynd er einkaeign kvótans. Ég benti í greinarlok á að kvóti sem er falur verður óeðlilega dýr í þessu kerfi. Smábátaeigendur verða fyrir barðinu á þessu og eru ýmist kokgleyptir af þeim stóru eða þurfa að taka þátt í ójöfnum leik til að afla sér veiðiheimilda.

Náttúrlegir kostir smábátaútgerðarinnar fá þannig ekki að njóta sín sem skyldi. Fiskur sem dreginn er á línu eða handfæri nálægt heimahöfn kostar yfirleitt miklu minni orku en fiskur sem aflað er með orkufrekri togveiði fjarri heimaslóð. Þetta á eftir að segja til sín í buddu þjóðarheildarinnar þegar óhjákvæmileg þurrð á ódýrri olíu fer að birtast í nýjum olíukreppum og hækkandi olíuverði.

Hitt er líka á næsta leiti að menn fara að innheimta losunargjöld vegna gróðurhúsaáhrifa frá koltvísýringi sem myndast þegar við notum kolefnisríkt eldsneyti eins og kol, olíu eða bensín. Slík gjöld verka einnig til samkeppnishæfni smábáta í samanburði við togveiðiskipin. Þjóðarheildin finnur fyrir þessum hliðum útgerðarinnar þegar koltvísýringslosunin dregur úr möguleikum okkar til virkjana og stóriðju eins og nú er að gerast.

En þegar olían verður bæði dýr og ófýsileg munu Íslendingar hrósa happi ef þeir eiga enn heilbrigða smábátaútgerð sem skilar góðu hráefni með litlum eldsneytiskostnaði og án verulegra umhverfisspjalla. Þá verður eins gott að gróft kvótakerfi með framseljanlegri aflahlutdeild á okurverði í einkaeign stórfyrirtækja hafi ekki gengið af trillukörlunum dauðum. Gegn því getum við unnið til dæmis með kerfi sem stuðlar að hóflegu verði á veiðiheimildum þannig að smábátaeigendur nái vopnum sínum í samkeppninni við stærri skip.

Sumir virðast telja að kvótakerfið í núverandi mynd tryggi hagsmuni landsbyggðarinnar og því megi engu hagga í kerfinu. En þeir einstaklingar sem fengu kvótann gefins á níunda áratugnum eldast og þreytast eins og aðrir menn og að því kemur að þeir eða afkomendur þeirra verða afhuga þessari atvinnugrein. Þeir selja þá þessa "eign" sína ásamt sjálfum framleiðslutækjunum. Ýmsir þeirra flytja þá fjölskyldu sína og neyslu á malbikið á Reykjavíkursvæðinu. Gott ef þetta er ekki þegar farið að gerast. Hvað situr þá eftir á landsbyggðinni af þeirri eign sem þjóðfélagið færði kvótakóngunum á silfurfati?

Það er vissulega vert að huga að þróun byggðar í landinu um þessar mundir. En einmitt af því að sjávarútvegur er helsti undirstöðuatvinnuvegur landsbyggðarinnar á hún mest undir því að vandað sé til leikreglna um þennan atvinnuveg, og þær tryggi bæði hagkvæmni, jafnræði og sátt.

Þær raddir heyrast einnig að engar tillögur séu uppi um það, hvernig eigi að þróa kvótakerfið áfram. Hefur þó umræðan um einhvers konar auðlindagjald, auðlindaleigu eða uppboð á vegum ríkisins staðið linnulaust í tvo áratugi eða svo. Ein hugmyndin er sú að sérhver íslenskur þegn eignist tiltekna aflahlutdeild sem einhvers konar verðbréf er menn geti síðan selt á markaði. Þessi hugmynd er aðlaðandi að ýmsu leyti. Hins vegar gæti orðið erfitt að skilgreina hverjir ættu að taka við slíkum bréfum, einkum vegna flutninga til og frá landinu. Um það kynnu að rísa nýjar deilur.

Hitt er einfaldara að ríkisvaldið bjóði aflaheimildir upp á almennum markaði og tekjur af því renni til lækkunar á sköttum. Hluta teknanna mætti einnig nota til þess að slípa vankanta sem kynnu að koma í ljós. Ef kerfið teldist til dæmis ógna byggð á tilteknum stöðum mætti nota tekjur af kvótanum til þess að bæta úr því ef menn vildu. Slíkt þarf ekki að stangast á við kröfur um jafnræði. Hagkvæmni smábátaútgerðar gæti einnig fengið að njóta sín í slíku kerfi vegna þess að falur kvóti yrði væntanlega á hóflegu verði.

Viðbrögðin við dómi Hæstaréttar hafa verið forvitnileg frá sjónarmiði hugmyndasögu og stjórnmálasögu. Núverandi stjórnarflokkar virðast ætla að taka þá stefnu að verja með kjafti og klóm það kerfi sem ríkir einmitt núna, á þessu þróunarstigi, þótt þeir séu engan veginn einir um ábyrgðina á því. Ef þessi stefna stöðvunarinnar verður ofan á hjá þessum flokkum eru það nokkur tíðindi í stjórnmálasögunni því að flokkspólitíska mynstrið kringum fiskveiðistýringuna verður þá miklu skýrara en það hefur yfirleitt verið fram að þessu.

Sumir hafa málað þann skratta utan á vegg Hæstaréttar að dómurinn setji allt í uppnám á svipstundu. En ef dómurinn er lesinn vandlega sést að hann kallar alls ekki á neitt fum. Þar eru fyrst og fremst gerðar athugasemdir við það að ótímabundin lög, sem ætlað er að standa um ófyrirsjáanlega framtíð, skuli stangast á við jafnræðiskröfur. Hins vegar er einmitt ekki gerð athugasemd við það að tímabundnu lögunum sem giltu frá 1983-1990 kunni að hafa verið ábótavant að þessu leyti. Því er engin ástæða til að ætla að Hæstiréttur mundi ef á reyndi hafa neitt við það að athuga að menn tækju sér bæði tíma til vandaðrar lagasmíðar og gerðu síðan lögin þannig úr garði að jafnræðismarkmiðum þeirra yrði ekki náð fyrr en eftir hæfilegan aðlögunartíma.

Að lokum vil ég leggja áherslu á að íslenska þjóðin, fiskifræðingar hennar og stjórnmálamenn í ríkisstjórnum og á Alþingi, hafa þegar náð merkilegum árangri í stýringu fiskveiða við landið og nýtingu fiskistofna, en lengi má gott bæta. Við væntum þess af forystumönnum okkar í öllum flokkum að þeir hrökkvi ekki upp af standinum þó á móti blási, heldur haldi ró sinni og leggi sig fram um að þróa löggjöfina enn frekar þannig að hún verki áfram til réttlætis og jafnræðis, hagkvæmni og hagræðingar, og um hana verði góð sátt með þjóðinni.

Smábátaútgerð hefur náttúrlega kosti vegna minni olíunotkunar og minni mengunar. Hún mundi ná þessum vopnum sínum betur í kerfi þar sem greitt væri fyrir allan kvóta en verð á tonni yrði miklu lægra.

Íslendingar hafa þegar náð merkilegum árangri í stýringu fiskveiða, en lengi má gott bæta. Við væntum þess af forystumönnum okkar í öllum flokkum að þeir hrökkvi ekki upp af standinum þó á móti blási, heldur leggi sig fram um að þróa löggjöfina enn frekar.

Höfundur er prófessor í eðlisfræði og vísindasögu við Háskóla Íslands. Netfang hans er thv@hi.is