Lesbókin, 3. jślķ, 2004
Er Guš til?:
Įdrepa um raunvķsindi og trśarbrögš
Steindór J. Erlingsson
Einar Sigurbjörnsson, prófessor, brįst į jįkvęšan hįtt viš greininni ķ Lesbókinni 10. jślķ, 2004 ķ heilsķšugrein, "Guš er til".
18. jślķ, 2007: Rétt er aš taka fram aš afstašan sem birtist hér um mögulega samžęttingu raunvķsinda og trśar endurspeglar ekki afstöšu mķna til žessara mįla. Ég hafna alfariš žeim möguleika, eins og ég gerši m.a. aš umtalsefni ķ greininni "Upprisa" Jesś, Vithönnun og skammtafręši. Ég gęldi viš žessa hugmynd į įrunum 2004 og 2005 og tengjast žęr vangaveltur erfišri barįttu minni viš žunglyndi į žessum tķma.
Guš er ekki til. Žetta er afstaša sem ég hef variš af hörku mörg undanfarin įr, eins og ég fjallaši um ķ greininni Žungir žankar um Guš, žunglyndi og hugmyndafręši., sem birtist ķ Lesbók Morgunblašsins 6. desember s.l. Hér er ég ekki einn į bįti žvķ žetta er sjónarmiš sem margir af kunnustu raunvķsindamönnum og heimspekingum samtķmans setja fram ķ alžżšlegum skrifum sķnum. Nęgir hér aš nefna Richards Dawkins og bók hans The Blind Watchmaker (1986) og bók Daniels Dennetts Darwins Dangerous Idea (1995). Ķ žessum bókum er gengiš śt frį žvķ aš meš tilkomu kenningar Darwins um nįttśrlegt val hafi loksins komiš fram kenning sem gerši Guš óžarfan. Raunar halda Dawkins og Dennett žvķ bįšir fram aš meš žvķ aš ašhyllast kenningar Darwins hljóti mašur óhjįkvęmilega aš verša trśleysingi (atheist). Hér er komin ein grunnforsenda žess aš ég og margir ašrir telja sig trśleysingja; darwinisminn felur ķ sér trśleysi. Ķ žvķ sem hér fer į eftir ętla ég aš velta žessum hugmyndum fyrir mér og benda į vandmįlin sem fylgja žessari afstöšu.
Bękur žeirra félaga eru grķšarlega
įhrifamiklar en mešan Dawkins er fyrst og fremst aš śtskżra og verja hugmyndina
um nįttśrlegt val tekur Dennett kenningu Darwins skrefi lengra og beitir henni
į allt sem viškemur mannlegu atferli og menningu okkar. Žaš er ekki annaš hęgt en aš hrķfast meš
žessum ritfęru mönnum enda viršist röksemdafęrsla žeirra gallalaus. Ķ framsetningu žeirra og annarra darwinista
er kenningin um nįttśrlegt val oršin allsherjar skżring į lķffręšilegri,
menningarlegri og félagslegri sögu mannsins.
Undir žennan hatt fellur meira aš segja trśarvitund mannsins, en svo kallašir
žróunarsįlfręšingar halda žvķ fram aš žegar hśn kom fram ķ įrdaga hafi hśn
aukiš lķffręšilega hęfni frummannanna er yfir henni bjuggu og žar meš aukiš
lķfslķkur žeirra og möguleika til žessa aš geta afkvęmi. Aš teknu tilliti til žess hve yfirgripsmikil
kenningin um nįttśrlegt val er žį er žaš engin furša aš menn freistist til žess
aš draga žį įlyktun aš hśn leiši óhjįkvęmilega til trśleysis.
Heimspekileg forsenda kenningarinnar um nįttśrlegt val er svo kallašur natśralismi, sem felur ķ sér aš nóg sé aš vķsa til žekktra krafta ķ nįttśrunni til žess aš fį fram skżringu į fyrirbęrum hennar. Žaš mį hins vegar greina į milli tveggja gerša af natśralisma, ž.e. ašferšafręšilegs og frumspekilegs. Ašferšafręšilegur natśralismi felur ķ sér aš svo langt sem raunvķsindin nį žį eru lögmįl nįttśrunnar žaš eina sem er til. Žeir sem ašhyllast frumspekilegan natśralisma ganga skrefinu lengra og segja blįkalt aš ekkert sé til nema lögmįl nįttśrunnar og žar meš śtiloka žeir tilvist ęšri mįttarvalda, s.s. Gušs. Dawkins og Dennett eru frumspekilegir natśralistar og hafa žeir sér til stušnings einhverja öflugustu raunvķsindakenningu sem fram hefur komiš. En sannar kenning Darwins um nįttśrlegt val aš Guš sé ekki til? Aš mati žeirra félaga gerir hśn žaš svo sannarlega. En ef betur er aš gįš kemur ķ ljós aš žessi nišurstaša er ekki endilega óhjįkvęmileg žvķ žaš er ekki hlutverk raunvķsinda aš segja af eša į um tilvist yfirnįttśrlegra afla. Žaš sem Dennett og Dawkins gera, mešvitaš eša ómešvitaš, er aš žeir valsa athugasemdalaust milli raunvķsinda og heimspeki eins og žvķ fylgi engin vandamįl. Žeir nota įlyktanir sem byggjast į ašferšafręšilegum natśralisma til žess aš setja fram frumspekilega, raunar trśarlega, afstöšu. Raunvķsindi munu lķklega aldrei geta sannaš eša afsannaš tilvist Gušs, ašferšir žeirra bjóša ekki upp į žaš. Af žessu leišir aš trśleysi felur aš vissu leyti ķ sér įtrśnaš ekki ósvipašan trśnni į Guš.
Nś gęti einhver spurt hvort kenningin um nįttśrlegt val hafi ekki afsannaš aš Guš hafi skapaš lķfiš į jöršinni og žar meš tilvist hans. Žaš er m.a. į grundvelli jįkvęšs svars viš žessari spurningu sem Dawkins og Dennett draga sķnar įlyktanir. Žaš er hins vegar einfalt aš sżna fram į aš žessi forsenda felur ķ sér miklar einfaldanir. Ķ bókum sķnum eru žeir fyrst og fremst aš talast į viš žį sem enn telja aš Guš hafi skapaš lķfiš ķ žeirri mynd sem žaš hefur ķ dag; žeir eru aš berjast viš sköpunarsinna (creationists). Sköpunarhyggjan er hins vegar langt frį žvķ aš vera rįšandi afstaša trśašra einstaklinga til lķfsins, nokkuš sem į rętur sķnar į sķšari hluta 19. aldar. Sem dęmi um žetta mį nefna Lestrarbók handa alžżšu į Ķslandi, sem séra Žórarinn Böšvarsson (1825-1895) sendi frį sér įriš 1874. Ķ bókinni bendir Žórarinn į aš sį tķmi hafi veriš į jöršinni žegar hvorki voru til jurtir né dżr og aš dżrin hafi smįm saman nįš sinni ęšstu mynd ķ manninum, en hann hefir fyrst veriš skapašur eptir óumręšilegar aldarašir.
Hugmyndir Dawkins og Dennetts um aš trśarbrögš hljóti óhjįkvęmilega aš fela ķ sér höfnun į kenningunni um žróun lķfsins endurspeglar žį trś žeirra aš raunvķsindi og trśarbrögš eigi ķ sķfelldu strķši. Ķ nżlegu ritgeršasafni, Science and Religion: Are They Compatible? (2003), žar sem Dawkins og Dennett eru mešal höfunda, er strķšshugmyndin śtgangspunktur flestra ritgeršanna, enda segir Paul Kurtz, ritstjóri bókarinnar, aš sagan leiši ķ ljós langt og bardagagjarnt samband milli trśarbragša og raunvķsinda. Ein haršasta ritgeršin ķ žessa veruna er eftir nóbelsveršlaunahafann Steven Weinberg, en ķ nišurlagi hennar segist Weinberg vera fylgjandi samręšum į milli raunvķsinda og trśarbragša, svo fremi sem žęr séu ekki uppbyggilegar. Hugmyndir fjórmenninganna standast hins vegar ekki nįnari athugun. Eins og vķsindasagnfręšingurinn John Hedley Brooke bendir į ķ bókinni Science and Religion: Some Historical Perspectives (1991), žar sem hann fjalla um samskipti nįttśruvķsindanna og kirkjunnar į vesturlöndum frį upphafi nżaldar fram undir lok tuttugustu aldar, hafa rannsóknir sżnt aš grķšarlega frjó og flókin samskipti hafi įtt sér staš milli nįttśruvķsinda og kirkjunnar, sem geri žaš aš verkum aš ekki er hęgt aš setja fram almenna kenningu um žessi samskipti. Til marks um žetta mį taka sem dęmi deilurnar sem spruttu upp ķ Englandi og vķšar ķ kjölfar śtkomu bókar Charles Darwins Um uppruna tegundanna 1859.
Hin hefšbundna mynd sem dregin hefur veriš upp af barįttu hinna trśušu og trślausu ķ Bretlandi į sķšari hluta nķtjįndu aldar er aš hśn hafi veriš žekkingarfręšilegs ešlis og snśist um hvort prestarnir eša raunvķsindamennirnir hefšu į réttu aš standa varšandi tilvist lķfsins į jöršinni. Žetta almenna višhorf mį berlega sjį ķ kvęši Einars Hjörleifssonar Kvarans skįlds Öfugur Darwinismus (1893) og ķ višbrögšum Benedikts Gröndals skįlds viš žvķ. Kvęši Einars er svo hljóšandi:
Žjer finnst žaš vera grįtlegt, góši vin
ef gömlu trśnni um Edens-lķf vjer töpum,
og ljót sś speki, aš manna kristiš kyn
sje komiš śt af heimskum, lošnum öpum.
Žś segir, allt sje oršiš vesalt žį,
Ef ęttargöfgi vorri žannig töpum.
Hitt er žó miklu verri sjón aš sjį,
Er synir manna verša aš heimskum öpum.
Ljóš Einars var endurśtgefiš įriš 1901 ķ bókinni Skóla-ljóš og brįst Benedikt Gröndal hinn versti viš žvķ ķ greinaflokknum Drįttarbrautin (1902-03). Fjallar hann almennt vel um ljóšavališ ķ bókinni en tólfunum kastar žegar Darwinismus Einars er dreginn inn ķ barnaskóla. Įstęša žessa var trśarlegs ešlis žvķ eins og Benedikt benti Žorvaldi Thoroddsen į ķ bréfi įriš 1878 žį var Darwinismen nįttśrl[ega] eitt af teiknum tķmans og samkvęmur moderne theorium, D: Confusion og Atheisme; en hann er laus viš alla Poesi og gįfur. Skrķtnir eru mennirnir.
Bandarķski sagnfręšingurinn Frank M. Turner hefur hins vegar dregiš ķ efa aš žekkingarfręšin og umręšan um trśmįl geti ein og sér skżrt hvaš raunvķsindi og trśarbrögš voru ķ raun aš takast į um. Žessar deilur voru aš hans mati ašeins brot af mun djśpstęšari deilu um völd og įhrif ķ samfélaginu. Sś mynd sem viš höfum nś į dögum af raunvķsindamönnum sem launžegum innan hįskóla og annarra stofnana er ekki żkja gömul žvķ aš hśn į rętur sķnar aš rekja til upphafs nķtjįndu aldar. Žį hófu Frakkar og Prśssar aš stofnanavęša raunvķsindi og viš žaš breyttust iškendur žeirra śr leikmönnum, amatörum, ķ atvinnumenn. Į sķšari hluta nķtjįndu aldar hófu breskir raunvķsindamenn sams konar barįttu fyrir auknum fjįrveitingum til kennslu og rannsókna, enda var sterk hefš žar ķ landi fyrir žvķ aš rannsóknir vęru stundašar af leikmönnum, eins og Darwin er gott dęmi um. Žessi barįtta leiddi til žess aš raunvķsindamenn žurftu aš takast į viš kirkjunnar menn um innihald nįmsskrįa hįskólanna og sannfęra stjórnvöld um aš žaš takmarkaša fjįrmagn sem veitt var til žeirra vęri best komiš ķ žeirra höndum. Turner heldur žvķ fram aš žegar slķk togstreita byrjar
hefji įhrifamenn innan nżja atvinnumannahópsins tilraunir til žess aš sżna sig ķ nżju ljósi meš eigin sišareglum, styrkari félags- og kennslugrunni, innreiš ķ kennslustofnanir og mišlun upplżsinga til almennings. Žessir leištogar eru žegar upp er stašiš einungis aš leita eftir styrkari félags- og efnahagslegri stöšu En aš hve miklu leyti žeir nį įrangri meš žess hįttar athöfnum ręšur sķšan žeirri stöšu sem atvinnugreinin sem heild nęr.
Ķ ljósi žessa mį fęra rök fyrir žvķ aš Dennett, Dawkins, Kurtz og Weinberg séu aš višhalda löngu śreltu višhorfi um samskipti raunvķsinda og trśarbragša. En hvaša sök bera žjónar kirkjunnar ķ žessu mįli? Aš mati bandarķska gušfręšingsins John F. Haught er sök žeirra ekki sķšri ķ žessu mįli. Ef viš horfum til Ķslands žį hefur ķslenska žjóškirkjan enn ekki gengiš fram fyrir skjöldu og gefiš upp afstöšu sķna til heimsmyndar raunvķsindanna. Hśn hefur ekki opinberlega upplżst almenning um žaš aš sköpunarsagan sé ķ raun gamall vķsdómur og beri aš skoša sem slķkan og aš heimsmynd vķsindanna sé žaš sem kenna beri, sem skżrir af hverju börnum okkar er enn kennd sköpunarsaga Biblķunnar ķ kristinfręšitķmum. Sem dęmi um žetta var 8 įra syni mķnum ķ fyrra vetur fališ aš gera verkefni žar sem hann, og bekkjarfélagarnir, įttu aš fjalla um sköpunarsögu Biblķunnar ķ mįli og myndum. Geršu nemendurnir žetta hįvašalaust, nema sonur minn. Įstęša žessa var sś aš hann vissi aš heimurinn varš til ķ mikilli sprengingu fyrir milljöršum įrum og aš lķfiš į jöršinni eigi sér langa žróunarsögu. Af žessum sökum skrifaši sonur minn undir allar myndirnar Guš er ekki til, og fékk bįgt fyrir. En eins og Haught bendir į ķ bókum sķnum God after Darwin (2000) og Deeper than Darwin (2003) er Biblķan ekki raunvķsindarit og žvķ sé fįranlegt aš kenna sköpunarsöguna.
Žekktustu afskipti
kirkjunnar af mįlefnum raunvķsindanna eru réttarhöldin sem kažólska kirkjan
hélt yfir Galķleó fyrir aš halda žvķ fram aš jöršin
snerist ķ kringum sólina. Meš žetta ķ
huga mętti įlykta aš nżjar raunvķsindakenningar séu eitur ķ beinum kažólsku
kirkjunnar en sś er ekki alltaf raunin.
Įriš 1951 fékk kenningin um Miklahvell, sem žį var enn mjög umdeild,
óvęntan stušning žegar Pķus XII pįfi lżsti žvķ yfir
aš kenningin samrżmdist hugmyndaheimi Biblķunnar. Sama gilti hins vegar ekki um
žróunarkenninguna. Ķ yfirlżsingu, Encyclical Humani Generis, sem Pķus XII sendi
frį sér įriš 1950 gat hann žess aš svo lengi sem menn tękju tillit til nokkurra
óumdeildra atriša fęlist engin mótsögn ķ žróun lķfsins og trśarbrögšum. Lykilatrišiš taldi Pķus
vera žį stašreynd aš hugmyndin um žróun lķfsins var ekki kenning heldur
tilgįta, meš žeim ešlismun sem žar er į.
Tępum 50 įrum sķšar, nįnar tiltekiš įriš 1996, tók Jóhannes Pįll II pįfi
hugmynd Darwins um žróun lķfsins ķ sįtt.
Ķ yfirlżsingu pįfa, sem birtist undir titlinum Evolution
and the Living
God ķ ritgeršasafninu Science and Theology:
The New Consonance
(1998), leggur hann įherslu į aš ef gušfręšingar eigi aš geta afmarkaš eigin
rannsóknarsviš verši žeir aš fylgjast vel meš rannsóknarnišurstöšum
raunvķsindanna. Ķ dag, segir pįfi
sķšan, nęstum žvķ hįlfri öld eftir aš birtingu Encyclical-skjalsins,
hefur nż žekking opnaš augu okkar fyrir žvķ aš žróun er meira en tilgįta. Af žessum sökum talar pįfi um žróunarkenninguna
og sęttir sig viš įlyktanir hennar žar til kemur aš mannshuganum, sem aš hans
mati getur ekki sprottiš upp af kröftunum ķ lifandi efni. Hér kemur Guš til skjalanna.
En hvaš sem yfirlżsingum pįfa lķšur hugsa flestir gušfręšingar enn og skrifa eins og Darwin, Einstein og Hubble hafi aldrei viš til, eins og Haught benti nżveriš į. Kirkjan hefur alfariš leitt hjį sér öll žau vandamįl sem fylgja tilkomu kenninganna um žróun lķfsins og Miklahvell. Sį sem fyrstur benti į žetta vandamįl var franski jesśķtinn, jarš- og steingervingafręšingurinn Pierre Teilhard de Charidin (1881-1955), en hann taldi hina nżju heimsmynd gefa okkur einstakt tękifęri til žess aš endurskilgreina hugmyndir okkar um Guš. Haught telur endurskilgreininguna hafa gengiš alltof hęgt fyrir sig žvķ nś hįlfri öld eftir dauša Teilhards viršast gušfręšingar engu nęr lausn į žessu vandamįli. Kirkjan horfir žvķ fyrst og fremst į merkingu mannlegrar tilvistar, sögu mannkyns, félagslegt réttlęti o.s.frv., sem aš mati Haughts hefur framlengt firringu nśtķmamannsins gagnvart alheiminum. Haught kallar hugmyndir sķnar žróunargušfręši (evolutionary theology), sem ólķkt nįttśrugušfręšinni leitast ekki viš aš finna greinileg ummerki Gušs ķ nįttśrunni. Ķ žessu felst aš ķ staš hefšbundinna hugmynda um Guš sem alfa og ómega er įherslan hér į Guš sem ómega, ž.e. alheimurinn, žar meš lķfiš į jöršinni er aš žróast aš lokapunkti sem kalla mį ómega. Af žessu leišir, aš mati Haughts, aš alheimurinn felur ķ sér mikla von, en um leiš skżrist af hverju heimurinn er eins og hann er: Hann er enn ķ sköpun.
Nś gęti einhver spurt hvort Haught sé ekki einungis aš bśa til ad hoc gušfręši sem fellur aš heimsmynd nśtķmans en eins og hann bendir į ķ bókum sķnum er sś ekki raunin, enda talar hann um gjöf Darwins til gušfręšinnar. Hér nęgir aš benda į aš ķ hefšbundinni kristinni gušfręši er talaš um žrjįr vķddir ķ sköpunarmętti Gušs: 1. Upphafleg sköpun (creatio originalis), 2. višvarandi sköpun (creatio continua) og 3. nż sköpun eša uppfylling sköpunarinnar (creatio nova). Įšur en raunvķsindin sżndu fram į aš alheimurinn og lķfiš žróušust voru seinni tvö atrišin venjulega yfirskyggš af hinu fyrsta. Af žessu leiddi aš sköpun žżddi eitthvaš sem Guš gerši ķ upphafi. Enn er gušfręšin gagntekin af upphaflegri sköpun. Žróunargušfręši Haughts er tilraun til žess aš horfa frį henni (alfa) og einblķna į creatio continua og creatio nova. Žetta eru augljóslega byltingarkenndar hugmyndir og veršur kirkjunni eša gušfręši hennar ekki breytt į einni nóttu en ég tel aš meš žvķ aš taka opinbera afstöšu til heimsmyndar nśtķmans muni kirkjan nį til enn fleiri einstaklinga. Śti ķ samfélaginu eru margir einstaklingar sem hafa hafnaš Guši og kirkjunni af žvķ aš žeir héldu aš ómögulegt vęri aš vera kristinn og ašhyllast heimsmynd nśtķmans. Kirkjan hefur brugšist žessum einstaklingum žvķ ef eitthvaš er aš marka Haught og kanadķska heimspekinginn Micheal Ruse, sem nżlega sendi frį sér bókina Can a Darwinian be a Christian? (2001), er žetta vel hęgt.