Morgunblaðið, 9. desember, 2005

Trú, raunvísindi og menntun

Steindór J. Erlingsson

Séra Sigurður Pálsson, prestur Í Hallgrímskirkju, brást við greininni í prédikun 11. desember, 2005

Ómar Torfason, sjúkraþjálfari, brást við greininni í Morgunblaðinu 22. desember, 2005 undir titlinu “Um heimsins speki”

Guðfræðin sem Þjóðkirkjan boðar almenningi hefur siglt í strand. Hún er nánast í engum takti við þann raunveruleika sem við búum við í dag. Hvernig er hægt að trúa þeim sögum Biblíunnar sem í grundvallaratriðum ganga gegn því sem raunvísindin, einn af hornsteinum nútímans, hafa leitt í ljós. Ef Þjóðkirkjan ætlar að halda velli verður að gera grundvallarbreytingu á þeirri hugmyndafræði sem hún ber á borð fyrir landsmenn og þá sérstaklega nemendur grunnskóla landsins. Eins og nú er staðið að málum mun áhugi landsmanna á trú og mikilvægi hennar fyrir samfélagið halda áfram að grotna niður. Þjónar kirkjunnar verða að hætta að tala eins og okkur sé ókunnugt um heimsmynd nútímans. Kirkjan verður að hefja fyrir alvöru samræður við raunvísindin og þar með sporna gegn áhrifum íhaldsmanna innan hennar sem í fávisku sinni telja okkur ekki til þess bær „að breyta Guðs lögum“, eins og séra Geir Waage hélt nýlega fram.

Heimsmyndin sem við aðhyllumst í dag er ekki nema að litlum hluta sótt til kristinnar trúar. Frá því á 17. öld hefur staða mannkyns innan heimsmyndarinnar tekið miklum breytingum sem einkennst hafa af því að það hefur færst úr miðju sköpunarverks hins kristna Guðs yfir í að vera eitt í óravíddum alheimsins. Á þessu tímabili hafa orðið tvær grundvallarbreytingar á heimsmyndinni. Sú fyrri var tilkoma sólmiðjukenningarinnar þar sem mannkyn færðist úr miðju heims gerðum úr sjö kristalhvelfingum yfir á ómerkilega plánetu í jafnvel óendanlegum alheimi. Enn var mannkyn hins vegar kóróna sköpunarverks Guðs á Jörðinni. Sú staða breyttist með þróunarkenningu Darwins þegar maðurinn varð eitt af dýrum merkurinnar. Þessi umbreyting á stöðu mannsins innan heimsmyndarinnar varð vegna framþróunar þekkingarleitarinnar sem við í dag köllum raunvísindi, er á tímabilinu 1760-1850 breytist úr guðlegri í veraldlega athöfn, og hefur hin kristna kirkja því miður nánast alfarið leitt þessa þróun hjá sér.

Sögur Biblíunnar eru fullar af frásögnum sem ganga gegn okkar daglega raunveruleika og grunnforsendum raunvísindanna, sem er að náttúran stjórnist af reglulegum lögmálum sem engir yfirnáttúrulegir kraftar hafa áhrif á. Innan raunvísinda dagsins í dag birtist þessi kraftaverkahugsun Biblíunnar í vitshönnunartilgátunni, sem undirritaður gerði að umtalsefni í Lesbókargrein 5. nóvember 2005, er nú fer ljósum logum um Bandaríkin. Hugmyndafræðilega réttlætingu þessar hugsunar er að finna í Fyrra Korintubréfi Páls postula (1: 17-25) þar sem hann hæðir skynsemihyggju Forngrikkja og segir m.a.: „Ég mun eyða speki spekinganna; og hyggindi hyggindamannanna mun ég að engu gjöra. Hvar er vitringur? Hvar fræðimaður? Hvar orðkappi þessarar aldar? Hefir Guð ekki gjört að heimsku speki heimsins. Því að þar eð heimurinn með speki sinni þekkti ekki Guð í speki hans, þóknaðist Guði að gjöra hólpna með heimsku prédikunarinnar þá, er trúa“. Hvernig á einstaklingur, sem lifir í samfélagi er „speki spekinganna“ hefur átt stóran þátt í að móta, að meðtaka þennan boðskap Biblíunnar?

Hugmyndin um Guð er stórbrotin og er ekkert sem segir að Hann rúmist ekki innan heimsmyndar nútímans, en eins og bandaríski guðfræðingurinn John F. Haugt, sem mikið hefur ritað um trú og raunvísindi, benti nýverið á „hugsa flestir guðfræðingar enn og skrifa eins og Darwin, Einstein og Hubble hafi aldrei við til“. Hin einfeldningslega heimsmynd sem prestar landsins bera á borð fyrir almenning í messum og námsefni grunnskólabarna gengur hreinlega ekki upp. Kirkjan hefur alfarið leitt hjá sér öll þau vandamál sem fylgja tilkomu kenninganna um þróun lífsins og Miklahvell. Sá sem fyrstur benti á þetta vandamál var franski jesúítinn og raunvísindamaðurinn Pierre Teilhard de Charidin (1881-1955), en hann taldi hina nýju heimsmynd gefa okkur einstakt tækifæri til þess að endurskilgreina hugmyndir okkar um Guð. Haught telur endurskilgreininguna hins vegar hafa gengið alltof hægt fyrir sig því nú „hálfri öld eftir dauða Teilhards virðast guðfræðingar engu nær lausn á þessu vandamáli.“ Kirkjan horfir því fyrst og fremst á merkingu mannlegrar tilvistar, sögu mannkyns, félagslegt réttlæti o.s.frv., sem að mati Haughts hefur framlengt „firringu nútímamannsins gagnvart alheiminum“.

Hin þröngsýna guðfræði sem Þjóðkirkjan boðar almenningi hefur án efa leitt til þess mikla skeytingarleysis sem ríkir gagnvart trúarbrögðum hér á landi, hvað sem skoðanakönnunum líður. Með því að taka enga opinbera afstöðu til þess hvernig hinn kristni einstaklingur getur aðlagað trú sína að heimsmynd dagsins í dag hefur Þjóðkirkjan brugðist skyldum sínum. Þjóðkirkjan boðar kristna trú eins og heimsmyndin hafi ekkert breyst frá því á dögum Krists og eins og andskynsemishyggja Páls postula sé í fullu gildi. Þjóðkirkjunni er engin minnkun af því að hefja fyrir alvöru endurskilgreiningu á guðfræði sinni, hvað sem orðum Geirs Waage líður, sem tekur tillit til þeirra heimsmyndar sem við búum við í dag. Börnin okkar sem neyðast til þess að lesa námsefni kirkjunnar eiga þetta skilið.

HEIM