Lesbókin, 11. desember, 2004
Á trúarþörfin rætur í aukinni próteinframleiðslu?
Steindór J. Erlingsson
Ræddi innihald greinarinnar
við Egil Helgason í þætti hans, SilfurEgils, 19.
desember, við lítinn fögnuð
sumra talsmanna trúleysis á Íslandi
Fjallað var um greinina í leiðara Morgunblaðsins 24. desember, 2004
Nútíma trúargagnrýni felur í sér að órökrétt hugsun, sem er á skjön við vísindalega rökhyggju, liggi til grundvallar trúarþörfinni og þar með öllum trúarstofnunum. Tvíhyggja helstu trúarbragða mannsins, þ.e. vonin um að eftir dauðann bíði einstaklingsins eilíft líf í fullkomnum heimi, nokkuð sem þýski félagsfræðingurinn Max Weber (1864-1920) kallaði heims-afneitandi ást (Liebesakosmismus), hefur verið aðal skotspónn trúargagnrýnenda. Rannsóknir trúarbragðafélagsfræðinga og –mannfræðinga hafa hins vegar leitt í ljós að tvíhyggjan virðist eiga rætur sínar í þróun sem hófst á öllum helstu hámenningarsvæðum gamla heimsins fyrir u.þ.b. 3000 árum. Þetta var hreyfing sem barst um hinn „siðmenntaða“ heim næstu 2000 árin og má segja að tilkoma Íslams hafi verið lokabirting þessarar þróunar. Fyrir þennan tíma einkenndust trúarbrögð af einhyggju (monism), þar sem heimurinn myndaði eina heild, sem enn má sjá í afskekktum trúarbrögðum. Til marks um þetta má nefna heimsmynd Chipewyan indíána í Kanada og andatrú ýmissa veiði-flakkara þjóðflokka.
Tvíhyggjan sem mótar trúarhugmyndir okkar í dag virðist því eiga sér sögulegar rætur, þ.e. trúarbrögðin þróast. Samkvæmt hugmyndum bandaríska trúarbragafélagsfræðingsins Robert Bellah hefur þessi þróun falið í sér framför. Ef hins vegar litið er á þróun trúarbragða út frá kenningu Darwins um náttúruval, eins og þýski mann- og trúarbragðafræðingurinn Ina Wunn gerði nýverið, verður að hafna þessari framfarahyggju. Franski sál- og mannfræðingurinn Scott Atran er einn þeirra sem styður þessa skoðun. Hann telur að munurinn á andatrú (animism), algyðistrú (pantheism) og eingyðistrú (monotheism) felist í innihaldi trúarinnar á hið yfirnáttúrlega en ekki „í hugfræðilegri gerð trúarinnar.“ Það er því tákngerð trúarbragðanna en ekki trúarvitund einstaklingsins sem þróast. Á þetta benti herra Sigurbjörn Einarsson biskup í tveimur opinberum háskólafyrirlestrum árið 1953, er hann nefndi „Upptök trúarbragða.“ Sigurbjörn benti á að svo virðist sem munurinn er sjá má á frumbyggjum Amasón frumskógarins og einstaklingum vestrænna samfélaga byggist „meir á mótun en manngerð, fremur á ytra sniði en innviðum ... Sé þetta rétt ... þá liggur nærri við að álykta, að djúpu stefin í kenndum og geði hafi verið nokkuð söm við sig þann aldur allan, sem mannkyn hefur verið uppi.“ Þessar hugleiðingar Sigurbjörns endurspegla nýjar hugmyndir um að sjálfs- og trúarvitund Homo sapiens hafi kviknað fyrir 40-60 þúsund árum, sem vekur upp spurninguna um hvað það var í lífeðlisfræði mannsins sem breytist á þessum tíma.
Erfðafræðilega er maðurinn náskyldur simpönsum, en nýjustu rannsóknir sýna að 95% samjöfnuður er milli erfðamengja þeirra, meðan 99.4% samjöfnuður er á genum þessara tegunda. Þessi prósentumunur skýrist þegar haft er í huga að erfðamengið er samsett annars vegar úr genum og stjórnsvæðum þeirra, sem þola mjög illa stökkbreytingar, og hins vegar úr svo kölluðu milliraða eða drasl-DNA, sem er ekki eins viðkvæmt fyrir stökkbreytingum. Í þessu felst að meiri líkur eru á að lífvera deyi ef stökkbreyting á sér stað í einhverju af genum hennar en ef hún á sér stað á svæðunum milli genanna, því breytist DNA samsetning þeirra hraðar en genanna. Þessi samjöfnuður á erfðaefni manna og simpansa verður enn merkilegri þegar litið er til þess að sameiginlegur forfaðir þessara tegunda var upp fyrir um 5 milljónum ára, sem þýðir að munurinn hefur verið að safnast upp á milljónum ára. Með þetta í huga má leiða líkum að því að sú erfðafræðilega breyting sem gerði okkur að mönnum hafi verið sáralítil því Homo sapiens varð til í Afríku fyrir aðeins 200 þúsund árum.
Upphaf nútímamenningar mannsins nær aftur til loka síðustu ísaldar, fyrir 10.000 árum, er forfeður okkar tóku upp akuryrkju. En rætur hennar liggja enn aftar í tíma, fyrir um það bil 40-60 þúsund árum. Á þessu tímabili virðist sem forsendur menningarinnar, sjálfið og trúarþörfin, hafi kviknað. Nýjustu tilgátur um þessi efni benda til þess að fyrirrennarar Homo sapiens, eins og Homo heidelbergenis og Homo neanderthalensis, hafi hvorki búið yfir trúarvitund né haft eiginlega sjálfsvitund. Fornleifarannsóknir sýna að ummerki um þessa eiginleika tengjast einungis menjum Homo sapiens frá því fyrir 40-60 þúsund árum og er í því sambandi talað um „menningarsprenginguna.“ Í nýrri grein sálfræðinganna Mark R. Leary og Nicole R. Buttermore kynna þau hugmyndir sínar um að mannlega sjálfið sé samsett úr fimm „sjálfum“: 1. umhverfissjálf; 2. millieinstaklingasjálf; 3. útvíkkunarsjálf; 4. einkasjálf; og 5. hugtakasjálf. Samkvæmt túlkun þeirra á minjum Homo-tegundanna hafði sameiginlegur forfaðir manna og simpansa, sem uppi var fyrir u.þ.b. 5 milljónum ára, fullþroskað umhverfis- og millieinstaklingasjálf, illa þroskað útvíkkunar- og einkasjálf og ekkert hugtakasjálf. Útvíkkunar- og einstaklingssjálfið jókst síðan smátt og smátt með hverri nýrri tegund og hafði Homo neanderthalensis, sem dó út fyrir ca. 35.000 árum, fullþroskað útvíkkunarsjálf og vel þroskað einkasjálf. Hugtakasjálfið er Homo sapiens einn um að hafa.
Ein grunnforsenda trúarbragða er leikur að hugtökum og táknum sem tegund er ræður yfir hugtakasjálfi er ein fær um. Samkvæmt þessu urðu trúarbrögð mannsins ekki til fyrr en honum áskotnaðist hugtakasjálfið. Þetta er á skjön við hefðbundna skoðun mannfræðinga um að fyrri Homo-tegundir hafi einnig búið yfir trúarþörf og er í því sambandi bent á að Homo neanderthalensis átti það til að grafa dauða ættingja. En eins og Ina Wunn benti nýverið á eru slíkar hugmyndir annað hvort ávöxtur ákveðinna hugmynda sem voru ríkjandi þegar rannsóknirnar voru framkvæmdar eða litaðar af hugmyndafræði. Hún bendir á, eins og Leary og Buttermore, að rannsóknir á menjum Homo habilis og Homo erectus sýni að þessar tegundir gátu ekki búið til flókin táknkerfi. Þrátt fyrir greinilega vitsmunalega eiginleika Homo neanderthalensis, eru greftrunarsiðir tegundarinnar þess eðlis að erfitt er að tengja það trú á líf efir dauðann.
Forsendur þessarar vitsmunatilhneigingar innan Homo-ættkvíslarinnar er stækkun nýbarkarins (neocortex) í heila, sem virðist hafa orsakast af valþrýstingi frá vandamálum er fylgdu aukinni félagshegðun. En stækkun nýbarkarins ein og sér nægir ekki því að samband virðist vera milli flókins atferlis og flókinnar byggingar nýbarkarins. En í ljósi þess að hinn sáralitli erfðafræðilegi munur sem er á mönnum og simpönsum hefur verið að safnast upp á 5 milljón árum er nokkuð ljóst að enn minni munur hlýtur að hafa verið á erfðaefni mannsins og Homo neanderthalensis. Af þessu má álykta að varla hefur verið um miklar genabreytingar að ræða er leiddu til þess að manninum áskotnaðist „hugtakasjálfið.“ Hugsanlega hafði umhverfið sem maðurinn valdi bein áhrif á þessa þróun enda væri það í samræmi við þá viðteknu skoðun að samspil gena og umhverfis móti einstaklingsbreytileika er varðar heilastarfsemi og atferli. Þetta tengist aftur nýjum rannsóknum sem sýna að möguleiki heilans til breytinga (brain plasticity) á lífsleið einstaklingsins er miklu meiri en áður var talið. En nýjar samanburðarrannsóknir á gentjáningu, þ.e. DNA à mRNA à prótein ferlið, í mönnum og öpum benda í allt aðra átt.
Í rannsókn sænska erfðafræðingsins
Svante Pääbo og félaga á genatjáningu í lifur, blóði og heilaberki manna,
simpansa, órangútan og rhesusapa, sem birtist árið 2002 og hefur síðan verið
endurtekin a.m.k. einu sinni, kom í ljós að í lifur og blóði þessara tegunda
var greinanleg genatjáning (magn mRNA, sem stjórnar röð amínósýra í próteinum),
mjög svipað, eins og við var búist. Öðru
máli gegndi um heilann. Í ljós kom mikill munur á genatjáningu í heilum manna
og simpansa, meðan genatjáning í simpansaheilanum svipaði mjög til
tjáningarinnar í órangútan og rhesusöpunum.
Þetta bendir til þess að aukin genatjáning í heila, en ekki breyting á
DNA-röð genanna, hafi drifið stækkun nýbarkarins og þar með vitsmunaþróunina
innan Homo-ættkvíslarinnar. Þessi niðurstaða hefur mikla þýðingu því eins
og sameindalíffræðingurinn Edwin McConkey hefur bent nýlega á að „ef enginn
munur hefði fundist hefðum við öll þurft að taka námskeið í frumspeki og
bókstafstrúaðir einstaklingar væru dansandi á götum úti”. En hvað gerist í heilanum þegar við verðum
fyrir trúarlegri reynslu?
Nýjar rannsóknir með PET og fMRI heilamyndatöku sýna að hvirfilsvæði
(parietal) nýbarkarins hafa ásamt öðrum svæðum hans eitthvað með sjálfið að
gera. Í ljósi þess að talið er að
sjálfs- og trúarvitundin hafi kviknað á sama tíma í manninum er athyglisvert
til þess að líta að hvirfilsvæðið virðist einnig vera nátengt trúarvitundinni. Þetta kom nýlega fram í rannsókn þýskra
vísindamanna á sex mjög trúuðum einstaklingum og sex trúlausum. Í rannsókninni áttu trúuðu einstaklingarnir
það sameiginlegt að 23. Davíðssálmur var mikilvægur í „frelsunarferli“
þeirra. Enn fremur kenndu þeir allir við
sama einkarekna framhaldsskólann sem byggði val kennaranna á trúarskoðunum
þeirra. Að þessu gefnu gáfu
vísindamennirnir sér að sexmenningarnir mynduðu einsleitan hóp. Trúlausu sexmenningarnir stunduðu allir nám í
raunvísindum við þýskan háskóla. Til
þess að framkalla viðbragð í heila viðfangsefnanna voru þau látin lesa þrjá
texta, sem framkalla áttu hlutlaust viðbrag, gleði- og trúarviðbragð, meðan
PET-tækið skannaði heila þeirra. Í ljós
kom að þegar trúuðu einstaklingarnir lásu fyrsta vers 23. Sálms, „Drottin er
minn hirðir, mig mun ekkert bresta“, ljómuðu medial parietal, dorsolateral
prefrontal og dorsomedial frontal svæði nýbarkarins, en er hinir trúlausu lásu
textann gerðist ekkert. Þetta gefur til
kynna að „trúarleg reynsla gæti verið vitsmunaferli [cognitive process], sem á
upptök sín í taugamynstri sem við fæðumst með“.
Nú liggur næst við að spyrja af hverju þessi svæði ljóma bara hjá trúuðum einstaklingum þegar lesið er úr Biblíunni. Árið 2003 birtust niðurstöður rannsóknar sem gætu skýrt þetta að einhverju leyti. Þekkt er að heilaboðefnið serótónin gegnir lykilhlutverki í stjórnun og myndum tilfinningaháðs atferlis. Enn fremur hafa PET-rannsóknir sýnt að breytileiki á þéttleika 5-HT1A serótóninviðtakans, í heila heilbrigðra einstaklinga, getur verið tvöfaldur. Með þessa vitneskju að vopni könnuðu Jacquelin Borg og félagar hvort serótónin kerfið hefði eitthvað með andlega reynslu að gera. Í tilrauninni, sem byggðist á 15 heilbrigðum karlmönnum á aldrinum 20-45, var þéttni 5-HT1A í nýberki, hippocampus og raphe í heila þeirra könnuð og hvort fylgni væri milli hennar og svara þeirra við spurningunum í einhverjum af sjö skapgerðarflokkum Skapgerðar- og persónuleikaskrárinnar (Temperament and Character Inventory):
Skapgerðarþættir (taldir vera arfgengir): nýjungagirni, forðast hættur, mikilvægi hróss og þrákelkni.
Persónuleikaþættir (taldir stjórnast af umhverfi): sjálfsstjórnun, samstarf og sjálfs-yfirskilvitleiki (self-transcedence).
Í ljós kom að einungis var um að ræða fylgni, og það mikla, milli svara við sjálfsyfirskilvitleika spurningunum og þéttni 5-HT1A; því minni sem þéttnin var þeim mun sterkari voru andlegu þættir einstaklingsins.
Ofangreindar rannsóknir virðast gefa til kynna að hvorki menningarlegar né fyrirfram gefnar skýringar á trúarþörf mannsins nægi til þess að skýra hana. Það er eitthvað í líffræði mannsins sem gerir hann móttækilegan fyrir frumspekilegum skýringum og vangaveltum og virðist trúarþörfin því að einhverju leyti vera manninum í blóð borin. Ef sú er raunin virðast hugmyndir gangrýnenda trúarbragða um að þau byggist á órökréttri hugsun ekki eiga við eins skýr rök að styðjast, eins og mannfræðingurinn Pascal Boyer benti nýverið á í bókinni Religion Explained (2001). Það er manninum eðlilegt að trúa! Þetta er hugmynd sem hefur verið að gerjast meðal sál- og mannfræðinga á undanförnum árum, sem felur í sér að trúarþörfin byggir á „óvenjulegri notkun á venjulegum vitsmunaferlum til að sýna innilega og kostnaðarsama hollustu við heima og guði, sem þeim stjórna, er ganga gegn venjulegu innsæi.“ Svona kemst Scott Atran að orði í bókinni In Gods We Trust: The Evolutionary Landscape of Religion. Hann bendir ennfremur á að „hugmyndafræðilegur grundvöllur trúarbragða byggist, eins og menningin sjálf, á innbyggðum, mjög sérhæfðum, algildum vitsmunasviðum [universal cognitive domains] eins og alþýðusálfræði, alþýðulíffræði og alþýðueðlisfræði, sem er þróunarfræðilegur heimanmundur allra manna“. Það virðist því harla ólíklegt að vísindunum takist að drepa trúarvitundina úr almenningi, enda veitir vitneskjan um að trúarvitund okkar eigi sér rætur í aukinni próteinframleiðslu í heila fáum, ef nokkrum, andlega hugarró á köldu vetrarkvöldi.