Inngangur

Þorvaldur Thoroddsen fæddist í Flatey á Breiðafirði árið 1855 og var sonur hjónanna Jóns Thoroddsens, sýslumanns og skálds, og Kristínar Þorvaldsdóttur Sívertsen. Hann lauk stúdentsprófi frá Latínuskólanum árið 1875 og stundaði nám við Hafnarháskóla í náttúrufræðum á árunum 1875–1880 en lauk ekki embættisprófi. Á árunum 1880 til 1895 vann Þorvaldur fyrir sér sem kennari, lengstum við Lærða skólann, auk þess að fara í rannsóknarferðir um Ísland á nánast hverju ári. Árið 1899 var svo komið að Þorvaldur sá sér ekki fært að sinna rannsóknum sínum hér á landi og baðst lausnar frá kennaraembættinu við Lærða skólann. Alþingi veitti honum lausn frá störfum og fékk hann rífleg eftirlaun sem gerðu honum kleift að flytjast til Kaupmannahafnar og sinna rit- og rannsóknarstörfum, en Þorvaldur hafði búið þar frá 1895. Hann kvæntist Þóru Pétursdóttur Péturssonar biskups árið 1887. Eignuðust þau eina dóttur, Sigríði, árið 1888. Hún andaðist árið 1903, Þóra árið 1917 og Þorvaldur árið 1921, 66 ára gamall.

Framan af ævi var Þorvaldur tiltölulega frjálslyndur þróunarsinni, en hugmyndir hans um líffræði og stjórnmál breyttust svo mjög að honum verður síðan best lýst sem mjög íhaldssömum andþróunarsinna. Umskiptin, sem áttu sér stað á árabilinu 1902–1908, eru í eðli sínu mjög flókin en í megin atriðum má rekja þau til andúðar hans á efnishyggjunni er hann taldi tröllríða íslensku og dönsku samfélagi. Á árunum fyrir 1902 taldi Þorvaldur náttúruvísindin, og þá sérstaklega grundvallarlögmál eðlisfræðinnar, vera lykilinn að framförum í mannlegu samfélagi, sem hann túlkaði í anda smættarhyggju upplýsingarinnar. Þá aðhylltist Þorvaldur einhyggju sem grundvallaðist m.a. á því að sál og líkami væru eitt og hið sama; afrakstur efna- og eðlisfræðilegra ferla. Á umbreytingatímabilinu hafnaði Þorvaldur þessari heimsmynd algjörlega og tók upp í hennar stað mjög íhaldssama tvíhyggju. Grundvöll hennar má rekja til síð-rómantísku heildarhyggjunnar sem spratt upp í Þýskalandi um og eftir aldamótin 1900, en áhrifa hennar gætti víða í Evrópu. Þorvaldur tók nú að aðhyllast trú á æðri mátt; sálina væri ekki lengur hægt að skýra með lögmálum efna- og eðlisfræðinnar frekar en aðrar grundvallarspurningar náttúruvísindanna. Til þess að skýra þessi umskipti mun ég styðjast við líkan breska vísindafélagsfræðingsins Davids Bloor, sem kennt hefur verið við sterka skólann í félagsfræði þekkingar. Þar er gengið út frá því að túlkun einstaklinga á kenningum náttúruvísindanna grundvallist á áhrifum félags- og sálfræðilegra þátta í umhverfi þeirra. Samkvæmt þessu líkani birtast stjórnmálaskoðanir og önnur lífsviðhorf í túlkun vísindamanna á kenningum náttúruvísinda og kemur þetta greinilega fram hjá Þorvaldi.

Þessi grein skiptist í fimm hluta. Í þeim fyrsta er fjallað um náttúrusýn Þorvalds fram undir 1906; í öðrum hluta um náttúrusýn hans frá u.þ.b. 1906 til 1910; í þriðja hluta um þýska líffræðinginn Ernst Haeckel (1834–1919) sem virðist hafa haft mikil áhrif á hugmyndaheim Þorvalds; í fjórða hluta um stjórnmálaviðhorf Þorvalds frá því um 1890 til 1911 og að lokum verður reynt að skýra af hverju áður nefnd hugarfarsbreyting átti sér stað hjá Þorvaldi.

Öll greinin