Lesbókin 12. febrúar, 2005.

Er uppgjörinu við marxismann ekki lokið?

Steindór J. Erlingsson

„Hann notaði gríðarlega frægð sína og stöðu sem menntamaður fólksins til þess að fá almenning til að hugsa aftur um lögmæti marxískrar greiningar“.[1] Svona komust marxistarnir og stofnerfðarfræðingarnir Richard Lewontin og Richard Levins að orði í minningargrein um þróunarfræðinginn Stephen J. Gould (1941-2002). Lewontin, Gould og líffræðingurinn Steven Rose, sem einnig er marxisti, eru heimsins frægustu andstæðingar rannsókna sem reyna að sýna fram á erfðafræðilegan grunn mannlegs atferlis. Slíkar rannsóknir hafa í gegnum árin, oft réttilega, verið tengdar kynþáttafordómum og mannkynbótum sem leiðir iðulega til samlíkingar við hörmungarnar sem kynþáttahyggja þýskra nasista leiddi yfir heiminn. Hvað með marxismann? 

            Eftirmælin sýna að það þykir ekkert tiltökumál að vera yfirlýstur marxisti. Ef Gould hefði hins vegar aðhyllst „lögmæti nasískrar greiningar“ hefði hann ekki komist langt í lífinu. Hvernig stendur á því að enn geta menn stoltir tengst kenningum Marx og kennt Das Kapital í skólum meðan Hitler og hugmyndafræði hans er útlæg í flestum löndum?  Þetta verður enn undarlegra þegar litið er til þess að þrátt fyrir að grundvallast á gjörólíkum hugmyndum um líffræði og sálfræði mannsins „leiddi hugmyndafræði nasismans og marxismans til iðnvæddra drápa.“[2]   Fyrir þessu eru eflaust margar ástæður en ein þeirra er sú staðreynd að marxisminn er nátengdur hugmyndafræðilegum grundvelli rannsókna í hug- og félagsvísindum á seinni hluta tuttugustu aldar, þ.e. atlætishyggju, enda var erfðafræðileg nálgun á mannlegt atferli gerð útlæg úr þessum greinum í kjölfar seinni heimstyrjaldarinnar.[3] Af þessu leiðir að ef hugmyndafræðilegur grundvöllur marxismans er rangur þá fellur atlætishyggjan um koll og öfugt. Það er því atlætishyggjan sem skýrir að hluta af hverju margir mennta-, fræði- og stjórnmálamenn halda enn beinu eða óbeinu sambandi við grunnhugmyndir Marx. Þessir einstaklingar hafa hins vegar gert sig seka um hræðilega yfirsjón eða vísvitandi sögufölsun.

            Í nýlegri bók líffræðingsins Paul Ehrlich, Human Natures, sem er löng og ítarleg árás á erfðafræðilegra nálgun á mannlegt atferli, kemur þetta vel fram. Í stuttum kafla, „Genocidal Natures“,[4] fjallar hann aðallega um fjöldamorð nasista, en minnist einnig á illvirki Japana og bandamanna í síðari heimsstyrjöldinni, auk hörmunganna sem áttu sér stað á Balkanskaganum og í Rúanda. Þegar bók Ehrlichs er lesin virðist ekkert athugavert við umfjöllunina, en eftir lestur nýrrar bókar Steven Pinker, The Blank Slate, áttaði ég mig á því að Ehrlich eyddi ekki einu orði á fjöldamorðin sem voru framin í Austur-Evrópu, Kína og Kambódíu í nafni marxismans og atlætishyggjunnar, hugsjónir sem eru Ehrlich mjög hugleiknar. Er þetta yfirsjón eða sögufölsun? Þegar ég hugsa um allan þann fjölda bóka og ritgerða sem ég hef lesið þar sem erfðafræðileg nálgun á mannlegt atferli er tengd nasismanum er freistandi að draga þá ályktun að hér sé um vísvitandi sögufölsun að ræða. Þetta er líklega of harður dómur. Til marks um þetta rakst ég nýlega á grein eftir bandarískan líffræðiprófessor sem segir að „meðan atlætishyggjan hefur ekki verið tengd við neitt nánda nærri eins stórkostlega illt og hugmyndafræði nasista um erfðafræðilega hreinan stofn, hefur hún leitt til verulegra kvala einstaklinga“.[5] Þegar atlætishyggjan er tengd við marxismann og þetta tvennt við fjöldamorð, sem er alls ekki sársaukalaust fyrir okkur sem höfum stuðst við þessa hugmyndafræði, þá sést hversu barnaleg þessi ummæli eru. 

            „Við erum sammála um gildi þess að búa til samfélag, sósíalískt samfélag, þar sem meira jafnrétti ríkir.“[6] Þessi orð létu Lewontin, Rose og Leon J. Kamin falla í bókinni Ekki í genunum okkar (1984), sem skrifuð var sem andsvar gegn erfðahyggju félagslíffræðinnar sem Edward O. Wilson hleypti af stokkunum árið 1975.[7] Á þessum árum var jafnaðarstefnan á hátindi sínum í vestanverðri Norður-Evrópu, sem lá til grundvallar velferðarkerfunum sem þessar þjóðir byggðu upp á eftirstríðsárunum og miðuðu að því að skapa öllum jöfn tækifæri til menntunnar og heilsugæslu. Á þessum árum var atlætishyggjan innan félagsvísinda einnig á hátindi sínu og hugmyndafræði hennar mótaðist af hugmyndinni um tabula rasa, óskrifuð tafla. Börnin fæddust í heiminn hrein og ómenguð, sem aftur fól í sér að þau hafa öll sömu möguleikana og er það hlutverk velferðarkerfisins að skapa umhverfi sem stuðlar að fullum þroska hvers einstaklings.

Þetta er falleg hugsjón en vandamálið við hana er að Stalín, Maó og Rauðu Khmerarnir, sem sögðu: „Einungis nýfædd börn eru ómenguð“,[8] aðhylltust hana einnig. Uppgjörinu við marxismann líkur því ekki fyrr að við áttum okkur á því að í röngum höndum er atlætishyggjan, í sinni ýtrustu mynd, jafn hættuleg og öfgafull erfðahyggja. Okkur er því hollt að hafa þessa staðreynd í huga næst þegar við tengjum erfðafræðilega nálgun á mannlegt atferli sjálfkrafa við kynþáttafordóma, mannkynbætur og jafnvel nasismann. Maðurinn er afurð þróunar og því hljóta genin að hafa eitthvað með birtingarmynd atferlis okkar að gera. Vandmálið er hins vegar, eins og heimspekingurinn Peter Singer benti nýverið á, að Kristin trú og marxisminn, eins ólíkar og þessar hugsjónir eru, „voru sammála um kröfuna um að hyldýpi sé á milli manna og dýra og því sé ekki hægt að beita þróunarkenningunni á manninn“.[9] Singer telur lausnina felast í „hjónabandi Marx og Darwins“,[10] eins og félagsfræðingurinn Stephen Sanderson kallaði þessa hugmynd nýverið. Ef þessi samruni á að takast veður hins vegar að eyða hræðslunni við erfðafræðilega nauðhyggju sem enn er landlæg og kemur í veg fyrir upplýsta umræðum um tengsl erfða og mannlegs atferlis.

Til marks um þetta birtist á síðasta ári leiðari í Journal of Medical Ethics, þar sem lífsiðfræðingurinn Richard Ashcroft velti upp tengslum siðfræðilegrar umræðu og erfðafræði í tilefni 50 ára afmælis uppgötvunar Watson og Crick á byggingu erfðaefnisins, DNA.  Ashcroft hirtir samstarfsmenn sína í leiðaranum fyrir að hugmyndir þeirra „um hvað genin gera og hvernig “stjórnist af „einfeldningslegum hugmyndum um erfðafræðilega nauðhyggju“.  Af þessum sökum segir hann að lífsiðfræðingar verði að endurskoða einfeldnings- og óhjálplegar hugmyndir sínar um erfðafræðilegar orsakir.  Síðan segir hann: „Við vanmetum stórlega hvernig ólíkar hugmyndir um genið hafa ólíka hugmyndafræðilega byggingu, ólíkan skýringarmátt og mismundandi gerðir sönnunarstuðnings í þróunarfræði, sameindalíffærði, þroskunar- og læknisfræði.“[11]

Lífsiðfræðingum og öðrum fræðimönnum utan lífvísinda er hins vegar nokkur vorkunn því ástæða þess að hugmyndin um erfðafræðilega nauðhyggju lifir enn góðu lífi liggur að einhverju leyti í menntakerfinu, eins Steve Trumbo benti nýlega á.  Í bandarískum háskólum er almennt ætlast til að nemendur taki inngangsnámskeið í líffræði; vitneskja sem þá bætist ofan á menntaskólalíffræðina, en Trumbo hefur áhyggjur af því hvernig slík námskeið eru kennd.  Af kennslufræðilegum ástæðum segir hann að alltaf sé byrjað á að tala um erfðafræði Mendels, sem einkenndist af beinu sambandi milli eins gens og eins eiginleika, eða stökkbreytingu í bananaflugunni þar sem breyting á einu geni veldur miklum og óeðlilegum breytingum á flugunni.  Umræðu um samspil erfða og umhverfis í myndun lífverunnar segir Trumbo venjulega vera ónákvæma og sundurslitna.  Flóknari atriði eins og sýnd gena, fjölgena erfðir, svörunarfall og arfgengi segir hann að séu sjaldan borin upp.[12]  Trumbo segist hins vegar ekki lengur hafa samvisku til þess að kenna lengur þessa einföldu erfðafræði.  „Munu nemendur mínir, sem heyra um genin fyrir samkynhneigð, brjóstakrabbamein eða geðklofa í kvöldfréttunum, verða færir um að botna í þessum upplýsingum?  Eru þeir meðvitaðir um takmörkun ‚gena fyrir‘ orðfærisins?... Eru þeir meðvitaðir um muninn á líkum og áreiðanleika?“[13]  Trumbo efast um það.

Árið 2002 skrifaði ég bók um erfðafræði og líftækni þar sem lögð var áhersla á að sýna fram á að úreltar hugmyndir og rangar forsendur lægju að baki erfðafræðilegri nauðhyggju.[14]  Ég talaði um fjölgena erfðir og samspil gena og umhverfis, en þessir þættir gera það að verkum að erfitt er að segja nákvæmlega fyrir um áhrif ákveðins gens á ákveðin eiginleika.  Síðan þá hefur bæst við enn einn óvissuþáttur.  Í bókinni gekk ég út frá þeirri viðteknu skoðun að það væri línulegt samband á milli hóps gena er liggja til grundvallar ákveðnu einkenni.  Nýjustu rannsóknir hafa leitt í ljós að þetta er röng forsenda því „nýr skilningur okkar á stjórnunarferlum í erfða- og þroskunarfræði hefur leitt í ljóst að nánast allir þeir ferlar sem leiða til venjulegra og óvenjulegra svipgerða eru ólínulegir“.[15]  Smættarhyggjan sem liggur á bak við erfðafræðilega nauðhyggju er gjörsamlega úrelt.

Það er kominn tími til að marxistar og aðrir andstæðingar erfðafræðilegrar nálgunnar á mannlegt atferli átti sig á því, eins og ég gerði fyrir tæpu ári síðan: 1) Að mögulegt er að öðlast nýjan skilning á mannlegu atferli ef hug- og félagvísindamenn horfa með opnum hug til erfðafræðinnar, 2) sem ætti ekki að reynast þeim erfitt því hugmyndin um erfðafræðilega nauðhyggju er fræðilega úrelt, 3) um leið og þeir hugleiða að öfgafull atlætishyggja getur leitt til ómældra hörmunga.