|
SUMMARY
This paper
analyzes the development of the theoretical rules at the basis of the
breeding programs in Ice-land from 1900 until the 1930s. This development
was closely tied to the establishment of breeding societies in Iceland,
and the introduction of a breeding method based on best yield calculations
which was imported to Iceland from Denmark and England (optimization
calculation in modern parlance). In the first decades of the 20th-century
breeding was pre-Mendelian; the practitioners did not understand the
heredity of characters as was made possible with Mendel’s laws. In 1905 the first attempt was
made at introducing Mendelism to Iceland
with the publication of the book called Heritability and Breeding
(Ættgengi og Kynbætur). It completely failed. A decade later a somewhat
more successful attempt was made by the agronomist Páll Zóphóníasson. He
tried to introduce the practical aspect of Mendelism to Icelandic farmers/breeders. He
persisted in his efforts, but it was difficult to persuade them of the
virtues of the Mendelian methodology.
Zóphóníasson published the results of his own research based on Mendelian genetics in 1930 and 1934 which were
noticed abroad, e.g., by the geneticists William E. Castle and Otto Lous
Mohr. What characterizes this story is that Iceland neither had University
based training or research in genetics, nor were there any institutions in
that field. The history of animal genetics in Iceland in this period is
the story of individuals trying to introduce novel ideas into a society
where little had been thought about these matters.
Key words: animal breeding, history of genetics, Mendel, Mendelism, Páll Zóphóníasson, pure lines,
Wilhelm Johannsen. |
YFIRLIT
Páll
Zóphóníasson og mendelsk erfðafræði í
búfjárkynbótum á Íslandi
Í
greininni er fjallað um fræðilegar reglur sem lagðar voru til grundvallar
í kynbótaumræðunni á Íslandi á fyrstu áratugum 20. aldar, en sú umræða var
nátengd stofnun fyrstu kynbótafélaganna. Tilkoma þeirra um síðustu aldamót
markaði tímamót í íslenskum landbúnaði. Með þeim var í fyrsta sinn reynt
að byggja upp almennan grundvöll fyrir skipulegar kynbætur á Íslandi.
Notkun bestunaraðferða, og síðar mendelskrar erfðafræði, opnaði fyrir möguleika á
mun markvissari kynbótum en áður höfðu þekkst hér á landi. Umbótasinnarnir
lögðu áherslu á að kynbætur hefðu lítt verið stundaðar meðal íslenskra
bænda og brýnna úrbóta væri því þörf, en þeir voru ekki samstiga í
ráðleggingum sínum til bænda. Boðberar bestunaraðferðarinnar,
búfræðingarnir Guðjón Guðmundsson og Hallgrímur Þorbergsson, vöruðu t.d.
við of mikilli notkun skyldleikaræktar, aðhylltust erfðir áunninna
eiginleika og töldu ekki mögulegt að sameina tvö eða fleiri góð einkenni í
sama stofninum. Árið 1905 kom út bók danska plöntusjúkdómafræðingsins F.
Kölpin Ravn Ættgengi og kynbætur, í íslenskri þýðingu Helga Jónssonar
grasafræðings, þar sem margt af því sem Guðjón og Hallgrímur héldu fram
var dregið í efa. Í þessari bók var erfðafræði Mendels, og notagildi hennar í kynbótum, í
fyrsta sinn kynnt Íslendingum. Bókin vakti nánast enga athygli. Tíu árum
seinna var gerð önnur tilraun til þess að vekja athygli á mendelskri erfðafræði meðal íslenskra bænda. Þar
var að verki Páll Zóphóníasson, búfræðikandídat. Á árunum 1914–1934
fjallaði hann ítarlega um notagildi mendelskrar erfðafræði í kynbótum á búfénaði þar
sem hann, í krafti erfðafræði Mendels,
hafnaði erfðum áunninna eiginleika, lagði áherslu á notagildi
skyldleikaræktar og að bændur gætu sameinað tvo eða fleiri eiginleika í búfjárstofnum sínum. Páll byggði
umfjöllun sína mest á erlendum ritum, en árið 1930 og 1934 birti hann
niðurstöður eigin rannsókna í Búnaðarritinu og Nordisk Jordbrugsforskning.
Vöktu niðurstöður rannsókna hans á gulri fitu í sauðfé, sem orsakast af
víkjandi erfðavísi, athygli erlendra vísindamanna. Þar á meðal var
bandaríski erfðafræðingurinn William E. Castle, einn frægasti
erfðafræðingur 20. aldar, sem birti stutta grein um rannsóknir Páls í
Journal of Heredity árið 1934. Íslenskir bændur virðast ekki hafa verið
mjög móttækilegir fyrir boðskap Páls og er í greininni reynt að varpa
ljósi á ástæður þess |