Lesbókin, 27. ágúst, 2005

Hjónaband Darwins og Marx

Steindór J. Erlingsson

„Darwin, sem ég er nú að lesa, er stórkostlegur.“ Þessi orð lét Friedrich Engels falla þann 12. desember 1859 í bréfi til Karls Marx, er hann var að lesa Um uppruna tegundanna (1859). Marx var ekki síður hrifin af hugmyndum Darwins. Í bréfi sem hann sendi vini sínum í Berlin 16. janúar 1861 hefur Marx á orði að bók Darwins sé „mjög mikilvæg“ og henti markmiðum hans að því leyti „að hún skapi í raunvísindunum grundvöll fyrir sögulega stéttabaráttu.“ Aðdáun Marx var þó ekki fölskvalaus. Í bréfi sem hann sendi Engels 18. júní 1862 hefur hann orð á því að hann hafi verið að endurlesa bók Darwins og hafi fyrst núna áttað sig almennilega á hvernig Darwin studdist við hagfræðikenningar Malthusar. Marx telur það „makalaust hvernig Darwin enduruppgötvar, meðal dýra og plantna, enskt samfélag sem einkennist af verkaskiptingu, samkeppni, opnun nýrra markaða, ‚uppfinningum‘ og Malthusískri baráttu fyrir tilverunni‘. Þetta er Hobbes bellum omnium contra omnes [stríð allra gegn öllum].“ Með þessum orðum benti Marx réttilega á kjarnann í kenningu Darwins um náttúruval sem er gengdarlaus einstaklingshyggja, nokkuð sem Marx reyndi að sporna gegn með heildarhyggju kommúnismans. Nú á tímum einkavæðingar og fjárhagslegrar velgengni þjóðarinnar virðist sjónarmið einstaklingshyggjunnar um manninn sem „sjálfstæða, skynsama, marksækna og sjálfselska“ veru hitta beint í mark. Í því sem á eftir fer ætla ég að fjalla aðeins nánar um muninn á hugmyndheimi Darwins og Marx og hvernig nýjar rannsóknir virðast benda til þess að mannlegu atferli verði best lýst með „hjónabandi Darwins og Marx“.

Darwin og Marx

Einstaklingshyggjan sem fólst kenningu Darwins um náttúruvaldið breytti ekki aðdáun Marx á Darwin, enda náði kenningin á þessum tíma aðeins yfir jurta- og dýraríkið. Til marks um það falaðist Marx eftir leyfi Darwins til þess að tileinka honum hluta hins mikla verks Das Kapital (1867). Darwin „hafnaði þessum heiðri“ sökum þess að hann þekkti ekki nógu vel til innihalds bókarinnar. Þrátt fyrir þetta sendi Marx honum eintak af bókinni, sem hann áritaði „frá sönnum aðdáanda.“ Aðdáun Marx á Darwin byggðist aðallega á því að þróunarkenningar þeirra beggja byggðust á „baráttu“, en eins og Engels gat um í eftirmælum sínum um Marx „uppgötvaði Darwin lögmál þróunarinnar í náttúrunni“ á sama hátt og „Marx uppgötvaði lögmál þróunarinnar í mannkynsögunni.“ Samhljómur þessara manna skiptir okkur hins vegar minna máli en það sem greindi þá að.

Í Uppruna tegundanna segir Darwin nánast ekkert um manninn. Var þetta með vilja gert því Darwin vissi að þróunarhugmyndir hans yrðu það umdeildar að umfjöllun um manninn myndi gera illt verra. Hann laumaði hins vegar inn í bókina stuttri málsgrein sem gefur góða vísbendingu um það sem koma skyldi: „Í fjarska sé ég möguleika opnast er gefa færi á enn mikilvægari rannsóknum. Sálfræðin mun byggja á nýjum undirstöðum, sem er hin nauðsynlega öflun andlegra eiginleika og hæfileika með hægfara breytingum. Ljósi mun verða varpað á uppruna mannsins og sögu hans.“ Darwin leiddi þessa sýn til lykta rúmum áratug síðar í tveimur ritverkum, The Descent of Man and Selection in Relation to Sex (1871) og The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872) þar sem hann fjallaði annars vegar um þróunarsögu mannsins og hins vegar um sameiginleg birtingarform tilfinninga í manninum og dýrum, rit sem átti eftir að verða klassískt á tuttugustu öld meðal þeirra sem fengust við rannsóknir á erfðafræðilegum grunni atferlis hjá dýrum og mönnum. Eins og fram kom í Uppruna tegundanna leit Darwin svo á að andlegir eiginleikar mannsins, þ.e. atferli okkar, hafi myndast smátt og smátt við þróun tegundarinnar, sem felur í sér að maðurinn á sér einhvers konar eðli. Marx hefði líklega andæft þessu því félagsmótun einstaklinganna var ein grunnforsenda hugmynda hans, sbr. 6. setningu hans um Feuerbach: „enda gefur sögulega efnishyggjan í skyn að ekki sé til fast mannlegt eðli“. Ofuráhersla Marx á félagslega mótum, eða s.k. atlætishyggju, kemur vel fram í hugmyndum hans um trúarvitund mannsins því að hans mati mun hún hverfa með tilkomu kommúnisma.

„Grundvöllur trúleysisgagnrýni er: Maðurinn býr til trúarbrögð ...“. Með þessum orðum, sem birtust í upphafsorðum ritgerðar um heimspeki Hegels (1844), lýsti Marx kjarnanum í trúargagnrýni sinni. Trúarbrögð voru að mati Marx „sjálfsvitund og sjálfsálit manns sem annað hvort hefur ekki áttað sig á sjálfum sér eða hefur á ný tapað áttum“. Grundvallaratriðið í þessum vangaveltum Marx var að „maðurinn er ekki óhlutbundin vera sem húkir utan tilverunnar. Maðurinn er tilvera mannsins ― ríki, samfélag. Þetta ríki og þetta samfélag býr til trúarbrögð, sem er viðsnúin meðvitund tilverunnar því þau eru viðsnúin tilvera“. Af þessum sökum taldi hann baráttuna gegn trúarbrögðum óbeint felast í baráttunni gegn tilverunni sem býr þau til, þ.e. kapítalisma borgarastéttarinnar. Í fyrsta kafla Das Kapital (1867) útfærði Marx þessa hugmynd eilítið nánar. Hann benti á að „tilvera trúarbragðanna væri viðbragð við hinni raunverulegu tilveru“, þ.e. meðferð eigenda framleiðslutækjanna á starfsfólki sínu, sem gangi ekki að fullu til baka fyrr en „hefðbundin tengsl í daglegu lífi færa manninum ekkert nema fullkomlega vitræn og skiljanleg tengsl gagnvart öðrum mönnum og náttúrunni“. Til þess að slík breyting ætti sér stað þurfi að mati Marx byltingu, en þangað til voru “trúarbrögð andvarp kúgaðrar veru, hjartað í hjartalausum heimi og sálin í sálarlausum heimi. Þau eru ópíum fólksins. Afnám trúarbragða sem blekkjandi hamingja fólksins er forsenda raunverulegrar hamingju þeirra ... Trúargagnrýni er því byrjunin á gangrýni á táradalinn sem trúarbrögðin lýsa upp”.

Í upphafi tuttugustu aldarinnar endurómaði Vladimir Ilich Lenin skoðanir Marx í grein um sósíalisma og trúarbrögð þegar hann sagði trúna vera andlega kúgun sem tjóðri niður fjöldann. Trúna var hins vegar ekki hægt að afnema eingöngu með áróðri því ok hennar er í senn „afurð og endurspeglun efnahagslega oksins í samfélaginu“. Af þessum sökum fólst baráttan gegn trúnni fyrst of fremst í baráttu gegn hinum myrku öflum kapítalismans. Þegar byltingin í Rússlandi gekk í garð árið 1917 hefði mátt ætla að spádómur Marx um brotthvarf trúarþarfar einstaklingsins hefði ræst, en sú varð ekki raunin. Þrátt fyrir að sovésk stjórnvöld boðuðu trúleysi af hörku í skólakerfinu, fjölmiðlum, bókum, list og fleiri miðlum tókst þeim ekki að uppræta trúarþörf einstaklinganna því eins og Paul Froese benti á í greininni „Forced Secularizaion in Soviet Russia: Why an Atheistic Monopoly Failed“ hélt „trúin á Guð velli hjá meirihluta einstaklinga“ gegnum sóvét-tímabil Rússlands. Það sem meira er, „yfirlýstir trúleysingjar hurfu nánast með hruni kommúnismans“. Þetta bendir til þess að trúarþörfin sé hluti af einhverju sem kalla má mannlegt eðli, en ef sú er raunin hlýtur mannlegt atferli að stjórnast af einhverju fleiru en grimmri einstaklingshyggju því hún er í grundavallarmótsögn við hugmyndir trúarinnar og annarra hugmyndakerfa sem boða óeigingjarnan fórnfýsi.

Sterk fórnfýsi

Öll viljum við lifa sem lengst. Að baki þessari augljósu staðreynd liggja hins vegar meðvitaðir og ómeðvitaðir þættir. Allt okkar líf reynum við, með misjöfnum árangri, á meðvitaðan hátt að tryggja okkar sess í samfélaginu til þess að gera líf okkar sem best og lengst. Samkvæmt kenningunni um ættingjaval (kin selection), sem er útvíkkun á kenningunni um náttúruval, stuðlar kynhvötin hins vegar að því að við reynum á ómeðvitaðan hátt að tryggja genum okkar eilíft líf með því að eignast afkvæmi og ala þeim önn. Í ljósi þessarar kenningar, sem breski þróunarfræðingurinn Richard Dawkins gerði heimsfræga árið 1976 með bókinni Selfish Gene, eru allar okkar gjörðir sprottnar af ómeðvitaðri gena-sjálfselsku. Félagsþörf mannsins, sem virðist í andstöðu við þessa sjálfselsku, er skýrð með gangkvæmri fórnfýsi (reciprocal altruism), þ.e. ef þú gerir eitthvað fyrir mig gerir ég eitthvað fyrir þig. Þessi kenning um drifkraft mannlegs atferlis hefur verið gagnrýnd harkalega, ýmist með pólitískum eða vísindalegum rökum. Nýjar rannsóknir, sem eiga upphaf sitt í vinnumarkaðsrannsóknum svissneska hagfræðingsins Ernst Fehr, benda nú til þess að auk ættingjavals og gagnkvæmrar fórnfýsi, sem eru líffræðilegir hornsteinar einstaklingshyggjunnar, stjórnist mannlegt atferli einnig af sterkri fórnfýsi (strong reciprocity), sem felur í sér að óeigingjörn góðvild geti haft áhrif á gjörðir manna. Nú virðist því komin lausn á deilu darwínskra einstaklingshyggjusinna og talsmanna marxískrar heildarhyggju, nokkuð sem bandaríski félagsfræðingurinn Stephen K. Sanderson lýsir sem “hjónabandi Marx og Darwin.”

Rannsóknir á svo kölluðum úrslitakostaleik (ulitmatum game), sem spilaður hefur verið í rannsóknartilgangi um allan heim, sýnir vel hvað felst í hugmyndinni um sterka fórnfýsi. Leikurinn er spilaður þannig að með nafnleynd er tveimur leikmönnum sýnd ákveðin upphæð, segjum 10 dollara. Öðrum spilaranum, s.k. biðlara (proposer), er falið að bjóða hinum spilaranum, s.k. viðtaka (responder), á bilinu 1-10 dollara. Biðlarinn má einungis koma með eitt tilboð. Með nafnleynd getur viðtakandinn annað hvort móttekið eða hafnað tilboðinu. Ef hann tekur boðinu er peningunum skipt samkvæmt því á milli spilaranna, en ef viðtakinn hafnar tilboðinu hafa báðir spilarar ekkert upp úr krafsinu. Þar sem leikurinn er einungis spilaður einu sinni án þess að spilararnir viti af hvor öðrum virðist mega gera ráð fyrir að sjálfselskur viðtakandi taki við hvaða upphæð sem er. Vitandi það, má einnig gera ráð fyrir að sjálfselskur biðill legði einungis fram 1 dollar, sem viðtakandinn myndi samþykkja. Þegar leikurinn er spilaður í alvöru kemur sjálfselska útkoman aldrei fram og nálgast hana ekki einu sinni. Meðal háskólanemenda eru tilboð biðlarans á bilinu 43%-48%, en þegar leikurinn er spilaður á ólíkum menningarsvæðum eru boðin á bilinu 20-50%, sem skýra má með vísun í efnahagslegar og félagslegar aðstæður.

Manninum viðist því vera fórnfýsin, sem trúarbrögðin og jafnaðarstefnan boða, jafn eðlislæg eins og sjálfelskan; nokkuð sem allir ættu að hafa í huga nú á tímum gengdarlauss uppgagns kapítalisma í íslensku samfélagi. Ég lýsi því hér með yfir réttmæti hjónabands Darwins og Marx!

HEIM