Steindór J. Erlingsson

Fjallað var ítarlega um greinina í Speglinum, fréttaskýringaþætti Ríkisútvarpsins, að loknum kvöldfréttum 8. desember, 2003.

Eþíópía var eins og fjarlægur draumur þegar ég sótti um að fá að starfa þar sem sjálfboðaliði á vegum Rauða kross Íslands árið 1988. Ég vissi ekkert hvað ég var að fara út í. Fram að því hafði líf mitt verið algjörlega áhyggjulaust. Trúarbrögð voru ekki fyrirferðarmikil í uppeldi mínu. Við fermingarundirbúninginn öðlaðist ég hins vegar gríðarlega sterka trú. Fór ég í messu á hverjum sunnudegi og var einhverju sinni falið að flytja prédikun þar sem ég tíundaði trú mína. Þessi sterka fermingartrú dvínaði á næstu árum og er í framhaldsskóla kom magnaðist þessi þróun enda lagði ég áherslu á náttúrufræði. Við lok framhaldsskóla má segja að barna- og fermingartrúin hafi að miklu leyti verið horfin. Það breytti því hins vegar ekki að ég hafði sterka samhjálpartilfinningu, sem mér gafst færi á að virkja snemma árs 1988. Þá sá ég auglýst eftir tveimur sjálfboðaliðum, sem RKÍ hugðist senda til hjálparstarfa í Bahr Dar, við Tanavatn í Goddjam héraði í Eþíópíu. Mér til mikillar undrunar þá var umsókn minni vel tekið og komst ég í gegnum allar þynningar á hópnum, sem leiddi til þess að ég var í félagi við annan einstakling valinn til þess að fara út. Valið á mér kom mér mjög á óvart því í lokahópnum, sem taldi 16 einstaklinga, var ég yngstur og einn fárra sem ekki hafði lokið háskólaprófi. Ferð þessi hafði gríðarleg áhrif á líf mitt því trúleysi mitt varð algjört eftir ferðina, ég hef þurft að kljást við þunglyndi eftir heimkomuna og hugmyndafræðin sem ég hef tileinkað mér síðan þá á rætur sínar í reynslu minni í Eþíópíu.

Í því sem á eftir fer hyggst ég fjalla um þessa þrjá þætti, þ.e. trú, þunglyndi og hugmyndafræði, með megináherslu á möguleg áhrif trúar og hugmyndafræði á þunglyndi, og öfugt. Auk þess að byggja á minni eigin reynslu þá mun ég fjalla um hvernig þessi tengsl birtust í lífi tveggja af kunnustu líffræðingum Breta á fyrri hluta tuttugustu aldar, þeim Julian Huxley og Lancelot Hogben, sem tengist Íslandi á skemmtilegan hátt. Á vormánuðum 1939 dvaldi Hogben hér í hálfan mánuð og var helsti tilgangur ferðarinnar „að öðlast frekara innsæi í tæknina að baki siglingafræði víkinganna," eins og hann segir í sjálfsævisögu sinni. Þess ber einnig að geta að samkvæmt upplýsingum Tómasar Helgasonar prófessors heimsótti Hogben Klepp í ferð sinni, sem í samhengi þessarar greinar kemur svo sem ekki á óvart.

Það er lífsins ómögulegt að búa sig undir að setjast að í þriðjaheims landi, enda er í vestrænni menningu ekkert sem getur búið einstakling undir viðlíka umskipti. Ég aðlagaðist lífinu í Eþíópíu hins vegar mjög fljótt, sem var lífsnauðsyn, enda sögðu einstaklingar með reynslu að ef maður vendist ekki lífinu á þremur til fjórum vikum endaði það með taugaáfalli. Eftir sem áður var maður illa sleginn vegna fátæktarinnar og það hversu lítils virði líf einstaklingsins er. Í Bahr Dar sá ég svart á hvítu að það eru einungis hinir hæfustu, í skilningi Darwins, sem lifa af. Hungur og fátækt bar daglega fyrir augun, sem opnaði augu mín fyrir því hversu vernduðu lífi við lifum á Vesturlöndum.

Ég lærði ekki að meta almennilega samhjálparkerfi okkar fyrr en eftir dvöl mína í Eþíópíu. Enn róttækari breyting varð hins vegar á trúarviðhorfum mínum. Fólk sem ég kynntist í Eþíópíu var almennt mjög trúað. Hvort sem það var kristið eða íslamstrúar, trúði það á algóðan og almáttugan Guð. Gott og vel. Hin ört minnkandi trú mín gufaði hins vegar upp fljótlega eftir að ég kom til Eþíópíu. Fyrir því er einföld ástæða, sem hefur lítið að gera með það trúleysi er náttúrufræðinám mitt kveikti í mér. Kristinn einstaklingur sem elst upp á Íslandi samtímans er vanur því að samhjálp ríkisins sé nokkurs konar framlenging á góðmennsku hins algóða Guðs. Er veikindi eða annan harmleik ber að höndum grípur samhjálpin í taumana og lyftir undir bagga. Án þess að fara út í djúpar guðfræðilegar vangaveltur þá finnst mér liggja beint við að ef Guð sé til þá ætti hann að jafna lífskjör fólks, eins og samfélög Vestur-Evrópu leitast við að gera. Þetta er a.m.k. það sem mér þætti að hann ætti að gera. Okkur Vesturlandabúum er hins vegar ljóst að sú er ekki raunin, enda ber reglulega á góma fréttir af hungri og hörmungum víða um heim, sem og innan okkar samfélaga. Ef Guð er algóður og almáttugur, því lætur hann fólk, innan og milli landssvæða, (1) búa við svo ólík lífskjör, (2) búa við mismunandi trúarbrögð og (3) leyfa tilvist einstaklinga sem alfarið hafna tilvist Guðs? Ég held að allt þetta bendi til þess að trúarbrögð, hvaða nafni sem þau nefnast, séu alfarið mannanna verk, að ekki sé minnst á vísbendingar hug- og náttúruvísinda í þá veruna.

Til þess að þrauka langdvölum í þriðjaheimslandi eins og Eþíópíu er nauðsynlegt að mynda um sig skráp sem gerir mann ónæman fyrir hörmungunum og grimmdinni sem fyrir augu ber; ekki ósvipað því sem læknar þurfa að ávinna sér til þess að haldast í starfi. Það var einmitt þessi grimmd samfélagsins sem gerði mig endanlega fráhverfan trúnni á Guð. Þessi almenna lífsreynsla margfaldaðist að styrk dagana 15. og 16. september 1988 þegar Boeing þota, full af farþegum, hrapaði í útjaðri Bahr Dar. Dauðinn og eyðileggingin sem ég varð vitni að fékk mikið á mig. Ég hafði séð fá lík um ævina. Núna sá ég þau í tugatali og misilla útleikin og til að bæta gráu ofan á svart þá lenti ég í því að kvöldi seinni dagsins að horfa upp á mann skotinn til bana á götu úti.

Annars konar grundvallar breytingar urðu á högum mínum er ég kom heim frá Eþíópíu. Fyrst ber að nefna að ég sýktist þar af lifrarbólgu A og berklum, sem ég jafnaði mig af á spítala hér heima. Í kjölfar þessara veikinda þjáðist ég í rúmt ár af síþreytu, sem var upphafið á þunglyndinu sem ég hef háð hatramma baráttu við síðan. Í annan stað varð reynsla mín í Eþíópíu til þess að ég sannfærðist að lífið væri tilgangslaust og stjórnaðist af tilgangslausum náttúrulögmálum. Allt mitt nám og lestur hefur því miðast við að fylla út í heimsmynd hins trúlausa efnishyggjumanns. Þegar ég nam líffræði lagði ég áherslu á sameinda- og þróunarfræði, einnig tók ég námskeið í stjörnufræði og steingervingafræði. Ég las allt sem ég komst yfir um uppruna lífsins á jörðinni og alheimsins. Meistaranám í vísindasögu var næst á dagskrá. Tvær ástæður lágu því til grundvallar. Annars vegar var hún eðlilegt framhald þeirra spurninga sem ég hafði reynt að leita svara við. Hins vegar var félagsfælnin, sem þunglyndið orsakaði, það mikil að mig hryllti við að þurfa að vinna með öðru fólki á rannsóknarstofu og sá fyrir mér að geta notið einverunnar sem fylgir sagnfræðirannsóknum. Vísindasagan gerði meira en þetta því þunglyndi varð fastur gestur í rannsóknum mínum. Sá einstaklingur sem ég hef skrifað mest um, Þorvaldur Thoroddsen (1855-1921) jarðfræðingur, þjáðist löngum af þunglyndi, eins og sjá má í greinum sem ég hef skrifað um hann í Skírni (175: 354-88, 2001) og The Journal of the History of Biology (35: 443-470, 2002). Í doktorsrannsóknum mínum hefur þunglyndið haldið áfram að elta mig á röndum því það þjakaði tvo af þremur helstu vísindamönnunum sem ég rannsaka, þá Lancelot Hogben (1891-1974), einn þekktasta tilraunalíffræðing Breta á fyrri hluta 20. aldar, og Julian Huxley (1887-1975), einn kunnasta líffræðing 20. aldar.

Af bréfum Huxleys má ráða að hann þjáðist af alvarlegu þunglyndi á tímabilinu 1909-1920. Skýrasta vísbendingin um veikindi Huxleys er að hann stundaði mjög litlar rannsóknir á þessu tímabili og birti mjög lítið. Í löngu bréfi sem hann sendi vini sínum Alister Hardy í maí 1921 getur hann þess m.a. að hann hafi brotnað niður árið 1914 og að „enginn sem ekki hefur reynt raunverulegt taugaáfall getur vitað hvað það þýðir. Raunverulegt þunglyndi, tíðar sjálfsvígshugsanir." Á öðrum stað getur hann þess að sumarmisserið árið 1920 hafi verið „eitt allsherjar uppnám" og að hann hafi búið við „falskar hugsanir í 10 ár, … þunglyndi, vonina um að flýja raunveruleikan … og allt hitt." Síðar það sumar var hann í Sviss þar sem hann „var þjakaður dag og nótt af hugsuninni um að sjálfsvíg væri besta útgönguleiðin (!) fyrir alla er hlut áttu að máli."

Afdrifaríkur atburður átti sér stað í lífi Huxleys í Þýskalandi 1913. Í bréfi sínu til Hardys segir Huxley svo frá að í þunglyndi sem hann hafi gengið í gegnum þar hafi hann upplifað „lokaumskiptin ... vísindalegt, trúarlegt, vitsmunalegt; Allt." Hér virðist þunglyndið hafa beint Huxley af braut smættar- og efnishyggju yfir í vangaveltur um Guð og heildarhyggju. Þetta má berlega sjá í ritgerðasafninu Essays of a Biologist (1923), sem inniheldur ritgerðir er hann hafði birt í tímaritum nokkur undanfarin ár. Þar reynir Huxley m.a. að samþætta guðshugmyndina við raunvísindi og kemst að þeirri niðurstöðu í ritgerðinni „Religion and Science" að „ekki einungis lifandi efni, heldur allt efni, sé í tengslum við eitthvað sem líkist huganum í æðri dýrum." Hann telur því að einungis sé til „eitt grundavallar efni, sem inniheldur ekki einungis efnislega eiginleika, heldur einnig eiginleika sem nærtækast er að kalla hugræna." Auk þessa reynir Huxley víða í bókinni að færa rök fyrir n.k. líffræðilegri tilgangshyggju. Í ritgerðinni „Biology and Sociology" telur hann t.d. að „betra væri að breikka hugmyndina [um þróun] með því að segja að stefnubundið ferli sé sjáanlegt í náttúrunni." Huxley dró sem sagt í efa darwinsku hugmyndina um að þróun lífsins væri algjörlega blint ferli. Hogben, sem var einn nánasti vinur Huxleys, varð æfur yfir skrifum hans. Ástæða þessa var einföld; Hogben var rammur efnishyggjumaður og trúleysingi. Í bréfi sem hann sendi Huxley í nóvember 1923 kemst Hogben m.a. svo að orði: „Skoðanir þínar eru þitt eigið mál. Ég er ósammála þeim; ég tel óráðlegt að blanda líffræði saman við þau svið þekkingarinnar sem ekki er hægt að beita röklegri hugsun á. Þetta er allavega skoðun þeirra sem eru að reyna að gera líffræði að nákvæmnis vísindagrein (exact science)."

Fyrir rúmu ári fór ég að velta því fyrir mér hvert heimsmynd mín, þ.e. römm efnishyggja og trúleysi, væri að leiða mig. Ég hafði verið sannfærður um að þessi heimsmynd væri eina svarið við vandamálum heimsins síðan ég las þriggja binda verk franska upplýsingahugsuðarins baróns Holbachs (1723-89), System of Nature (1770), í kringum 1996. Meðan ég vann að Genunum okkar: Líftækni og íslenskt samfélag (2002) fór ég hins vegar að efast. Trúleysið stóð óhaggað en ég fór að velta fyrir mér hvert grimm efnis- og smættarhyggjuvæðing læknisfræðinnar muni leiða vestræn samfélög. Í bókinni sýni ég fram á mögulega slæma útkomu og hef því reynt að horfa til heildrænnar læknisfræði, eins og stunduð er á Reykjalundi. Aðrar ástæður lágu einnig að baki þessum efasemdum mínum og tengjast upplifun Huxleys. Í síðustu þunglyndisdýfu áttaði ég mig á því að hin kalda og dökka þunglyndissýn mín, sem hefur einkennst af sjálfsvígshugsunum og félagsfælni, getur einungis kólnað og dökknað meira vegna heimsmyndar minnar. Ég fór jafnvel að velta fyrir mér hugmyndinni um Guð og hvort einhver tilgangur væri með lífinu. Þetta urðu einmitt örlög Hogbens í einu af mörgum þunglyndisköstum hans. Í bréfi sem hann skrifaði Huxley í apríl 1925 kemur fram að honum „finnst allt tilgangslaust og langar að drepa mig. Það get ég hins vegar ekki, vegna Enid og Sylviu og Adrian". Hogben sagðist vera „of veikur til að vera atferlissinni (behaviourist)," þ.e. líta með augum efnishyggjunnar á hugann. Vantrú hans á heimsmynd sína birtist á annan hátt í bréfinu, en þar segir hann að „e.t.v. sé til geðveikur Guð" og að „e.t.v. sé hugur að baki alheimsóreiðunni."

Niðurstaða mín, og að því er virðist Huxleys og Hogbens, er því sú að þegar þunglyndi blandast trúleysi og grimmri efnishyggju getur það aðeins versnað; minnsta kosti fékk það okkur alla til þess að fara að hugsa um Guð og æðri tilgang. Huxley leitaði á öðrum og þriðja áratug síðustu aldar á náðir heildarhyggjunnar, í gegnum vangaveltur sínar um Guð, og líffræðilegrar tilgangshyggju, meðan Hogben hélt fast við efnishyggjuna og trúleysið er heilsan kom til baka. Eins og Hogben forðum held ég enn fast í trúleysið, en undanfarið ár hefur trú mín á mátt grimmrar efnis- og smættarhyggju minnkað vegna áhrifa hennar á þunglyndi mitt og sannfæringar minnar um að þessi hugmyndakerfi muni í gegnum læknisfræðina hafa slæm áhrif á vestræn samfélög. Ég hlýt því að mæla með að vegur heildarhyggjunnar verði aukinn, þó ekki þeirrar sem Huxley aðhylltist, til þess er hugur minn enn of bundinn efnishyggjunni og trúleysi. Þetta er hins vegar hægar sagt en gert. Á sama hátt og hugur minn kemst ekki út úr þeirri grimmu efnishyggju sem ég tileinkaði mér í Eþíópíu, þó að þunglyndi mitt hafi gert mig afhuga mörgum þáttum í þessari hugmyndafræði, þá mun þetta reynast vestur-Evrópu þjóðum erfitt. Að mínu viti er meginástæða þess sú að efnis- og einstaklings(smættar)hyggja tröllríður nú samfélögum okkar, sem gerir það að verkum að samhjálpar(heildarhyggju)kerfið, er við höfum byggt upp frá lokum síðari heimsstyrjaldar, á nú í vök að verjast. Þetta má nú einnig segja um trúarbrögðin, en þau eru á miklu undanhaldi á vesturlöndum. Þar sem ég er trúleysingi mætti halda að mér líkaði þessi þróun, en svo er ekki nema að hluta til. Ég græt það ekki að trúarbrögðin sem stofnun séu búin að missa mestallt vald sitt, en sem hugmyndafræði hljóta þau að geta gefið einstaklingnum eitthvað, í ljósi þess að ég og Hogben leituðum í guðshugmyndina á erfðri stundu í lífi okkar.

HEIM