Fréttablaðið, 19. desember, 2008.
Frá geðveiki til gæfuspors
Steindór J. Erlingsson
Ég er þakklátur Fréttablaðinu fyrir að hafa brugðist
skjótt við greininni og birt hana daginn eftir að ég sendi hana, auk þess að
auglýsa hana á forsíðu blaðsins.
Hugarheimur geðsjúkra einstaklinga er oft
martröð líkastur. Hann getur einkennst af ýmis konar
ofskynjunum, djúpu þunglyndi eða geðhæð,
kvíða, ofsakvíða, þráhyggju,
félagsfælni, ofsóknaræði,
sjálfsvígshugsunum og fleiru. Sjálfur þekki
ég sum þessara einkenna, enda hef ég í 19 ár
þurft að kljást við mjög erfitt þunglyndi sem
stundum umpólast í geðhæð. Þar til fyrir
rúmu ári síðan hefði mér aldrei dottið
í hug að ég gæti nýtt þessa erfiðu
reynslu á jákvæðan hátt. En í gegnum
kynni mín af iðjuþjálfunum Elínu Ebbu
Ásmundsdóttur og Auði Axelsdóttur hef ég
lært að geðsjúklingar get nýtt reynslu sína
sjálfum sér og öðrum til hagsbóta.
Undanfarna mánuði hefur líðan
mín, eins og venjulega, verið slæm. Til þess að gefa
innsýn inn í hugarheim minn, þegar líðanin er
sem verst, þá fylgja hér tvær færslur úr
dagbókinni minni. Í fyrri hluta október leið
mér svona einn daginn: „Þegar ég horfði á
dóttur mína var svarnættið búið að
heltaka mig. Ég horfði með óendanlegri sorg á
dóttur mína þegar ég hugsaði til þess
að hún yrði mjög líklega að upplifa kreppuna
án stuðnings föðurins sem hún elskar og dáir.
Ég hugsaði einnig sterkt til sonar míns og elsku eiginkonu
minnar. Ég sá þau í huga mér standandi yfir
gröf minni. Þetta er óbærilegt.“ Í byrjun
desember upplifði ég þetta einn daginn: „Labbaði
Rauðvatnshringinn. Leið óheyrilega illa þegar ég
lagði af stað og fannst mér veröld mín vera að
hrynja. Líðanin hélt svona áfram og var ég viss
um að ég myndi þurfa að fara á
bráðamóttökuna síðar í dag. En
þegar ég var kominn á göngustíginn sunnan
við hesthúsabyggðina í Víðidal gerðist
eitthvað í kollinum á mér. Á
ógnarhraða breyttist líðanin úr algjöru
vonleysi í þolanlegt ástand.“
Við fyrstu sýn mætti ætla
að ómögulegt sé að snúa þessum
neikvæðu hugsunum í jákvæða reynslu fyrir mig
og aðra. En í gegnum kynni mín af Ebbu og Auði og starfi
þeirra í Hugarafli og Hlutverkasetri hef ég lært
að reynsluheimur geðsjúklinga er mjög mikilvægur.
Fyrsta skrefið í þessu lausnarferli er að átta sig
á því að geðsjúklingur er meira en samsafn
þeirra einkenna sem hann er að kljást við. Einkennin mynda
einungis hluta af persónu hans og mikilvægt er að virkja
þá styrkleika sem standa þar fyrir utan. Í
mínu tilfelli hef ég náð að virkja áhuga
minn á kennslu í gegnum Geðfræðsluna,
fræðsluverkefni Hugarafls og Hlutverkaseturs, sem miðar að
því að draga úr fordómum nemenda í
framhaldsskólum og efstu bekkjum grunnskóla gegn
geðsjúklingum.
Í haust höfum við í
Geðfræðslunni heimsótt fjölda bekkja í
Reykjavík, sem hefur haft mjög uppbyggjandi áhrif á
okkur sem einstaklinga. En það sem meira er um vert er að
nemendurnir hafa mjög jákvæða sýn á
fræðsluna okkar. Nýverið fengum við umsagnir margra
tuga nemenda úr einum skóla hér í Reykjavík
sem eru ótrúleg lesning. Okkur virðist hafa tekist á
fjörutíu mínútum að eyða fordómum og
þannig umpólað hugmyndum nemendanna um geðraskanir og
þá sem þjást af þeim. Sem dæmi fylgir
hér umsögn tveggja nemenda:
„Það sem kom okkur mest á óvart var
það hvað þeir voru jákvæðir og voru
búnir að sætta sig við sjúkdómana og
höfðu þar af leiðandi mun jákvæðara
viðhorf.
Viðhorf okkar til geðsjúklinga hefur
breyst mikið. Áður héldum við að
geðsjúkir sætu inn á Kleppi og væru
kolruglaðir. En núna sjáum við að þetta er bara
ósköp venjulegt fólk og það sést ekki
endilega á fólki að það sé geðveikt.
Okkur fannst heimsóknin vera mjög mikilvæg og
áhrifarík. Við vorum mjög ánægðar og
þetta var einn af þeim fáu fyrirlestrum sem voru
jákvæðir, skemmtilegir og gott að hlusta á.“
Geðsjúkir hafa í gegnum
tíðina verið misskilinn og fordæmdur
minnihlutahópur. Á undanförnum árum hefur þetta
viðhorf smátt og smátt verið að breytast hér
á landi en betur má ef dug skal. Ebba og Auður hafa verið
í farabroddi þessarar viðhorfsbreytingar sem byggist m.a.
á því að miða þjónustuna út
frá óskum geðsjúklinganna sjálfra. Forsenda slíkra nálgana
eru s.k. batarannsóknir sem Ebba hefur sinnt hér á landi.
Í nýjustu rannsókninni , „Geðrækt
geðsjúkra: Útihátíð í miðbæ
Reykjavíkur” (Iðjuþjálfinn 2008), segir Ebba
að „batahvetjandi verkefni voru athafnir daglegs lífs utan
stofnana. Sjálftraust jókst með þátttöku
í verkefnum sem höfðu þýðingu og gildi ...
Viðhorfsbreyting átti sér stað þegar
viðmælendur fóru að líta á sig sem
einstaklinga sem gætu leyst málin sjálfir í stað
þess að vera háðir öðrum“. Þetta hef
ég upplifað gegnum Geðfræðsluna. Fæ ég
Ebbu og Auði seint fullþakkað að hafa kennt mér að
snúa geðveiki minni í gæfuspor fyrir mig og aðra.