„Hvað eigum við að gera ef þau ráðast á okkur“?

Geðfræðsluverkefni Hugarafls

Steindór J. Erlingsson

Erindi flutt á ráðstefnunni Hafa Íslendingar fordóma gagnvart geðrænum vandamálum? sem haldin var á vegum Hugarafls í Háskóla Íslands 3. Nóvember, 2009.

Í greininni Um fordóma og hinn svarta hund Churchills ... sem birtist í Sunnudagsmogganum 8. Nóvember, 2009, fjallar Styrmir Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins, lofsamlega um ráðstefnuna. Um Geðfræðsluna segir Styrmir: „Frásögn dr. Steindórs J. Erlingssonar vísindasagnfræðings af geðfræðsluverkefni Hugarafls í efri bekkjum grunnskóla og fyrstu bekkjum framhaldsskóla vakti sérstaka athygli og augljóst, að þar er um að ræða mikilvæga fræðslustarfsemi meðal barna og unglinga, sem líkleg er til að draga stórlega úr fordómum gagnvart geðsjúkum, þegar tímar líða. Stjórnvöld ættu að stuðla að því, að þessi þáttur í starfi Hugarafls verði aukinn verulega.“

„Hvað eigum við að gera ef þau ráðast á okkur“? Þessa spurningu fékk kennari þegar hann undirbjó bekkinn sinn fyrir heimsókn frá fulltrúum Geðfræðslunnar, fræðsluverkefni Hugarafls. Helsta markmið verkefnisins er að draga úr fordómum gagnvart geðröskunum og notendum, þ.e. einstaklingum sem þjást af geðröskunum, meðal nemenda í efstu bekkjum grunnskóla og framhaldsskólum, auk þess að fræða þá um geðrækt, forvarnir og bataleiðir. Geðfræðslan er nú hefja sitt þriðja starfsár. Síðastliðinn vetur héldum við á fimmta tug fræðslustunda. Flestar þeirra fóru fram í efstu bekkjum grunnskóla en að auki heimsóttum við nokkra framhaldsskóla og Fjölsmiðjuna. Það sem af er þessu vetri höfum við heimsótt vel á annan tug bekkja á grunn- og framhaldsskólastigi og eru næg verkefni framundan.

Geðfræðslan fer þannig fram að tveir félagar úr Geðfræðsluhópnum eyða einni kennslustund (40-60 mínútur) með hverjum bekk. Tala þeir hvor í 10-12 mínútur og fara síðan fram umræður. Í fyrri hluta hvors erindis gera fyrirlesarar grein fyrir baráttu sinni við röskunina, en í þeim síðari fjalla þeir um þær leiðir sem nýst hafa þeim á bataleiðinni. Í þessu felst að við byrjum meginmálið á neikvæðu hlið lífs okkar og endum á þeirri jákvæðu og reynum við eftir bestu getu að hafa húmorinn ekki langt undan. Við leggjum sérstaka áherslu á bjargráð sem fela í sér að ungmennin snúi ekki baki við vinum í vanda og mikilvægi tilfinningalegra tjáskipta við vini, foreldra, kennara eða aðra sem þau treysta. Spurningin sem við þurfum að velta fyrir okkur er hvort Geðfræðslan skili því sem að er stefnt?

Í nýlegri bandarískri rannsókn, þar sem kannaðir voru þættir sem hafa áhrif á fordóma unglinga gagnvart geðröskunum, er mælt með nýjum leiðum til þess að fræða unglinga um geðheilbrigði. Sérstök áhersla er lögð á að auka þurfi fræðslu sem dregur úr fordómum hjá þessum aldurshópi gegn geðröskunum, enda eru þær helsta orsök örorku hjá fullorðnum. Mikilvægi þessa liggur ekki síður í því að rannsóknir hafa leitt í ljós að fordómar eru helsta ástæða þess að ungmenni leita sér ekki aðstoðar vegna geðraskana. Rætur fordóma ungmennanna liggja m.a. í neikvæðri umfjöllun fjölmiðla um einstaklinga með geðraskanir. Þau byrja hins vegar að innbyrða fordómana á barnsaldri, enda hafa rannsóknir leitt í ljós að barnaefni í sjónvarpi og kvikmyndahúsum elur á mjög neikvæðum hugmyndum um geðraskanir og notendur þó erfitt sé að sýna fram á bein orsakatengsl þarna á milli.

Í þessu sambandi er mikilvægt að leggja áherslu á að þó talsvert hafi verið fjallað um geðraskanir að undanförnu hér á landi á opinberum vettvangi, virðast hefðbundnar fræðsluleiðir ekki nægja einar og sér til þess að eyða fordómum. Þetta kom skýrt fram í nýlegri rannsókn sem leiddi í ljós að fordómar einstaklinga gagnvart notendum, og fordómar notendanna sjálfra, geta ýmist verið meðvitaðir (explicit) eða ómeðvitaðir (implicit), sem þýðir að einstaklingur sem opinberar ekki meðvitaða fordóma getur gert það á ómeðvitaðan hátt.

Geðfræðslan er því tilraun Hugarafls til þess að koma með nýja nálgun á fræðslu ungmenna um geðheilbrigði, með aðaláherslu á að draga úr títtnefndum fordómum. Mikilvægi þess að notendur sinni slíkri fræðslu er ótvírætt, enda hafa rannsóknir, sem grundvallast á samskiptatilgátunni (Contact Hypothesis), leitt í ljós að bein samskipti notenda við hinn almenna borgara er áhrifamikið tæki til þess að draga úr fordómum; líklega gagnlegra en hefðbundin fræðsla og mótmæli.

Það er ótrúleg tilfinning að standa fyrir framan heilan bekk og tala um baráttu sína við erfiða geðröskun, sem jafnvel hefur staðið svo áratugum skiptir. Þegar við hefjum mál okkar er ljóst að ungmennin vita ekki alveg hvað þau eiga að halda. Eins og spurningin í upphafi erindisins ber með sér virðast sum ungmennanna smeyk við okkur. Endurspeglar þetta fordómafull viðhorf margra þeirra til notenda. Þetta vitum við því einn frábær kennari í skóla á höfuðborgarsvæðinu lét nemendur sína á síðast liðnum vetri vinna verkefni að lokinni heimsókn okkar. Fengum við umsagnir frá 65 nemendum sem unnu flestir í tveggja eða þiggja manna hópum. Sum þeirra héldu að notendur séu „froðufellandi fólk í spennitreyju inná Kleppi“. Á einu augnabliki tekst okkur að eyða þessari ranghugmynd og koma þeim í sanninn um að við lítum „út eins og venjulegar manneskjur“, eins og einn hópurinn komst að orði.

Næsta hindrunin sem ungmennin þurfa að yfirstíga er þegar við förum að tala á broslegum nótum um okkur sjálf. Þá koma venjulega geiflur á andlitin ungu, þau horfa hvert á annað og bíða eftir að einhver hafi kjark til þess að hlægja. Þau hugsa líklega hvort það samrýmist mannasiðum að hlægja að fólki sem á við svona alvarleg veikindi að stríða, enda kemur það ungmennunum „á óvart að þeir gætu gert grín af veikindum sínum þrátt fyrir öll þessi áföll“. Þegar þau þora að hlæja, oft eftir að kennarinn hefur brotið ísinn, finnst þeim ánægjulegt „að sjá hvað þau litu húmorískum augum á það liðna“.

Af framansögðu má ráða að okkur í Geðfræðslunni verður nokkuð vel ágengt í að breyta viðhorfum ungmennanna sem á okkur hlýða. Eftir stendur spurningin hvort okkur tekst að minnka eða eyða fordómum þeirra? „Já. Fordómar hafa minnkað“, var niðurstaða þriggja nemenda. Raunar var þetta samdóma álit flestra nemendanna enda viðkenna þau „að við höfum verið með svolitla fordóma“. Sumir lýstu því beinlínis yfir að „maður hætti samstundis öllum þessum fordómum sem maður hafði um geðraskanir“. Það er því ljóst að Geðfræðslan er árangursríkt tæki til þess að berjast gegn fordómum sem beinast gegn notendum. Í þessu sambandi benti einn nemandi á að „álit mitt á fólki með geðraskanir breyttust gríðarlega eftir heimsókn Geðfræðslunnar“. Annar taldi viðhorf fordómafulls fólks geta „gjörsamlega snúist við þegar það öðlast svona fræðslu, ég veit það vegna þess að ég varð nokkurn veginn fyrir því sjálfur“.

Til að undirstrika þetta lenti ég í því fyrr í haust, í kjölfar einnar fræðslu, að ungur karlmaður gekk upp að mér og faðmaði mig. Hann sagðist vera mér ævarandi þakklátur fyrir að hafa talað af svona mikilli hreinskilni. Þegar ég innti hann eftir því hvað það var sem hafði hreyft svona við honum þá tjáði hann mér að hann ætti móður sem hafi lengi þjáðst af alvarlegri geðröskun. Það sem gerði líf hans og móðurinnar erfitt var að móðurafinn fordæmdi dóttur sína og alla þá sem þjást af geðröskunum sem aumingja. Nú gat hann farið heim sagt: „Afi, þú ert vitleysingur“. Persónulegar upplifanir eins og þessi er það sem gerir þátttöku í Geðfræðslunni gríðarlega gefandi. Mér er minnisstæður bekkur sem við heimsóttum síðasta vetur. Í umræðum í kjölfar framsögu okkar opinberuðu fjórir nemendur að þeir eða nánir ættingjar ættu við geðraskanir að stríða, nokkuð sem aldrei var rætt um í bekknum. Einhverju síðar barst mér tölvupóstur frá kennaranum þar sem fram kom að andrúmsloftið í bekknum hefði breyst mjög til batnaðar í kjölfar heimsóknarinnar.

Áðurnefndar frásagnir bera einnig með sér að bjargráðin sem við gerum að umtalsefni virðast sitja eftir í hugum nemendanna. Sumir bentu á að „eftir þessar frásagnir getur maður einnig lært hvernig maður á að bregðast við ef eitthvað skyldi henda mann sjálfan.“ Öðrum kom á óvart að einkenni eins úr hópnum okkar „hurfu bara við það að segja foreldrum sínum frá“. Það er því ljóst að nú hafa þau hugmynd um hvernig á „að bregðast við þegar maður sjálfur eða einhver annar lendir í þunglyndi“.

Nú þegar óveðursský kreppunnar halda áfram að hrannast upp yfir þjóðinni er mikilvægt að fólk sé meðvitað um að sjálfsagt og eðlilegt sé að tala um tilfinningar sínar ef illa stendur á. Reynslan sýnir að Geðfræðslan er öflugt tæki til þess að opna fyrir slíka umræðu ekki síður en að draga úr ranghugmyndum og fordómum sem beinast gegn þeim sem eiga við geðraskanir að stríða. Geðfræðsluhópur Hugarafls hefur lagt mikla vinnu í að þróa verkefnið. Við erum með heimasíðu þar sem hægt er að finna stuttar lýsingar á helstu geðröskunum; stuttar lýsingar á geðlæknaviðtölum, geðlyfjum, sálfræðimeðferð, hugrænni atferlismeðferð og iðjuþjálfum, sem skrifaðar eru af sérfræðingum á hverju sviði; sem og upplýsingar um helstu stofnanir og félög sem tengjast geðvernd barna og ungmenna. Þar er einnig hægt að finna siðareglur okkar og ætla ég að enda þetta erindi á því að lesa þær upp:

1) Fyrirlesari gætir fyllsta trúnaðar gagnvart öðrum fyrirlesurum og nemendum.

2) Fyrirlesari gætir hófs í umfjöllun um viðkvæm málefni, t.d. lýsingum á vímuefnaneyslu, sjálfsvígum og öðrum ranghugmyndum. Fyrirlesari ber ábyrgð á eigin orðum.

3) Hver fyrirlesari byggir á sinni einstöku reynslu.

4) Fyrirlesari einskorðar sig við efni sem hann þekkir og svarar ekki spurningum sem fara út fyrir þann ramma.

5) Fyrirlesari skal forðast neikvæða umfjöllun um geðheilbrigðisþjónustuna og lyf.

HEIM