Fréttablaðið, 8. janúar, 2009.
Þunglyndislyf og
efnaójafnvægi
Steindór J. Erlingsson
Arnar Pálsson, dósent
í líffræði, bloggaði
um greinina og sagði m.a. „[Steindór] rýnir af
fádæma skerpu í líkanið um að seratónín ójafnvægi sé
ástæða þunglyndis, og sérstaklega notkun
ákveðinna lyfja til að meðhöndla
sjúkdóminn“. Greinin
var í rúman sólarhring mest lesna greinin á visir.is og var á fjórða
sólarhring í fyrsta sæti yfir mest sendu greinarnar.
Greinin varð til þess að Kompás Stöðvar 2
gerði þáttinn Þunglynd
þjóð, sem sýndur var 19. janúar.
Árið 2007 nam lyfjakostnaður hins
opinbera 7.055 milljónum króna og var hlutur
þunglyndislyfja mestur. Í ljósi þess að
þjóðin neytir mikils magns slíkra lyfja, meira en nokkur
önnur Norðurlandaþjóð, er mikilvægt að
upplýsingarnar sem almenningur hefur aðgang að séu
réttar. Algengustu þunglyndislyfin eru s.k. SSRI-lyf. Í
bæklingi GlaxoSmithKline um þunglyndi,
sem liggur m.a. frammi á heilsugæslustöðvum, segir að
lyfjagjöf sé „eitt mikilvægasta og langvirkasta
meðhöndlunarúrræðið sem til er við
þunglyndi“ og að henni sé „ætlað að
koma aftur á serótónínjafnvægi
í heilanum“. Í bæklingnum segir ennfremur að
sálfræðileg samtalsmeðferð hafi „lítil
áhrif á þá röskun í efnajafnvægi
heilans sem orsakar sjúkdóminn“. Lítum nánar
á þetta meinta efnaójafnvægi og lyfin sem eiga að
lækna það.
Tilgátan um að serótónínójafnvægi
sé orsök þunglyndis er umdeild. Þegar yfirmaður
geðlyfjaráðgjafanefndar bandaríska matvæla- og
lyfjaeftirlitsins var inntur álits á mjög gagnrýnni
grein um efnaójafnvægistilgátuna, sem birtist
árið 2005 í PLoS Medicine, sagði hann tilgátuna
„gagnlega myndlíkingu“. Hann legði hana hins vegar ekki
á borð fyrir sjúklinga sína. Til marks um þetta
bannaði írska lyfjaeftirlitið GlaxoSmithKline
að staðhæfa í upplýsingaseðli, sem fylgir
þunglyndislyfinu Seroxat þar í
landi, að verkun þess komi jafnvægi á
serótónín magn í heila einstaklingsins. Þetta
kemur fram í frétt Irish Times frá 10. maí, 2003, og er
ástæða þessa sögð sú að tengslin
milli þunglyndis og magns serótóníns
séu ósönnuð.
Með þetta í huga er athyglisvert
að skoða hvað segir um efnaójafnvægistilgátuna
í upplýsingaseðlinum sem fylgir Seroxat
hér á landi: „Í heilanum er efni sem nefnist
serótónín. Hjá fólki sem er þunglynt
eða kvíðið er minna serótónín en
hjá öðrum. Ekki er að fullu ljóst hvernig Seroxat og önnur lyf í sama flokki [þ.e.
SSRI-lyf] verka en það getur verið að þau hjálpi
með því að auka magn serótóníns
í heilanum.“
Þessi efasemd framleiðanda Seroxats um virkni lyfsins fékk byr undir
báða vængi í grein sem birtist í Canadian Medical Association Journal í
janúar í fyrra, þar sem bornar eru saman mismunandi birtar
og óbirtar samanburðarrannsóknir á áhrifum Seroxats og lyfleysu á einstaklinga með
þunglyndi. Í ljós kom að andþunglyndisáhrif
Seroxats voru einungis lítið betri en
lyfleysunnar: „Þetta þýðir að læknar
verða að gefa 100 sjúklingum [Seroxat]
til þess að sjá jákvæð áhrif
hjá 11 [sjúklingum]. Þolvandamál varpa skugga
á þessi vægu áhrif, sem sést á
sjúklingum sem hættu í rannsóknunum vegna mikilla
aukaverkana og sjúklinga sem tilkynntu um miklar aukaverkanir“.
Í upphafi síðasta árs
birtist umdeild rannsókn í PLoS Medicine þar sem fram kom m.a.
að virkni sumra annarra SSRI-þunglyndislyfja virðist
lítið betri en lyfleysu, sem er í samræmi við eldri
rannsóknir. Um þessa rannsókn sagði geðlæknir
á Landspítalanum í Morgunblaðinu
28. febrúar 2008: „Þetta er áhugavert innlegg sem
þarf að skoða betur og í samhengi við gögn sem
liggja fyrir og eru mikil að vöxtum og hafa sýnt greinilega
meiri árangur af meðferð þunglyndislyfja en þarna er
verið að gefa til kynna.“ En af hverju stangast þessar
rannsóknir á við fyrirliggjandi upplýsingar?
Ein ástæða þessa er að
neikvæðum rannsóknaniðurstöðum er gjarnan
stungið undir stól eða birtar sem
„jákvæðar“ niðurstöður, sem
leiðir til jákvæðari myndar af virkni sumra lyfja en
tilefni er til. Þetta hafa rannsóknir staðfest. Í
janúar á síðasta ári birtist t.a.m.
rannsókn í New England Journal of Medicine þar
sem fram kom að af 38 jákvæðum niðurstöðum
á þunglyndislyfjum voru allar nema ein birtar. Af 36
neikvæðum niðurstöðum voru einungis 3 birtar sem
slíkar, 11 voru birtar þannig að skilja mátti
niðurstöðurnar sem „jákvæðar“ og 22
birtust aldrei. Segja greinarhöfundar slíkan feluleik „hafa
alvarlegar afleiðingar fyrir rannsakendur, þá sem taka
þátt í rannsóknunum,
geðheilbrigðisstarfsfólk og sjúklinga“.
Það virðist því minni
innistæða er fyrir efnaójafnvægitilgátunni og
lyfjunum sem eiga að laga ójafnvægið en
þunglyndisbæklingur GlaxoSmithKline gefur
til kynna. Til að bæta gráu ofan á svart er
ýjað að því við lesandann að
sálfræðimeðferð sé gagnslítil í
baráttunni við þunglyndi, sem er á skjön við
endurteknar rannsóknarniðurstöður. Í ljósi
þeirra miklu fjármuna sem Íslendingar verja árlega
til kaupa á þunglyndislyfjum tel ég það
lágmarkskröfu að bæklingur GlaxoSmithKline
sé tekinn úr umferð vegna þeirra villandi
upplýsinga sem hann inniheldur. Einnig skora ég á
stjórnvöld að hlúa vel að öðrum
meðferðarúrræðum fyrir þunglynda einstaklinga.