Birtist í Arfeifð Darwins: Þróunarfræði, náttúra og menning,
Arnar Pálsson, Bjarni K. Kristjánsson, Hafdís H. Ægisdóttir, Snæbjörn Pálsson
og Steindór J. Erlingsson ritstjórar. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag,
2010, bls 73-95.
Landnám þróunarkenningarinnar á Íslandi,
1872–1910
Steindór
J. Erlingsson
Inngangur kaflans eru birtur hér án neðanmálsgreina
Dagblaðsviðtal, útvarpsviðtal, ritdómur
„Í dag tjáði útgefandinn mér að hann hafi selt
allt upplagið af bókinni minni samdægurs.“ Þessi orð viðhafði Charles R. Darwin
(1809–1882) í bréfi til vinar síns, Thomasar H. Huxley (1825–1895), 10.
desember árið 1859. Tilefnið var útgáfa Uppruna
tegundanna 24. nóvember sama ár. Vegna þessa mikla áhuga vildi útgefandinn
strax fá nýja útgáfu af bókinni, sem kom róti á huga Darwins „því ég get varla
gert neinar leiðréttingar“. Friedrich Engels (1820–1895) virðist hafa verið
einn þessara áhugasömu kaupenda því að hann fjallaði stuttlega um náttúrlegt
val í bréfi til Karls Marx (1818–1883) frá 12. desember 1859 og kallaði Darwin
„stórkostlegan mann“.
Þessi mikli áhugi á þróunarhugmyndunum
sem Darwin setti fram í Uppruna
tegundanna hefur haldist óslitið frá því bókin kom út. Með henni tókst
Darwin að sannfæra fjölmarga samtíðarmenn sína um að lífið á jörðinni hafi
þróast. Hið sama verður hins vegar ekki sagt um tilgátu hans um að orsök
þróunarinnar liggi í náttúrlegu vali. Henni var fljótlega hafnað af mörgum
málsmetandi líffræðingum. Ástæða þessa takmarkaða stuðnings við tilgátuna var
m.a. sú að hún þótti lykta um of af efnishyggju. Það sem verra var, þá fól
náttúrlega valið í sér höfnun á einni helgustu hugmynd evrópskrar menningar á
19. öld, framfarahyggjunni, sem var meginþemað í nokkrum af helstu
heimspekikerfum aldarinnar. Vegna þeirra margvíslegu annmarka sem mennta- og
vísindamenn sáu á tilgátu Darwins voru ýmsar aðrar tilgátur settar fram gegn
henni, þar á meðal lamarckismi, sem felur í sér erfðir áunninna eiginleika, og
stökkbreytiþróunartilgátan sem grundvölluð var á enduruppgötvun erfðalögmála
Gergors Mendel (1822–1884) árið 1900. Af þessum ástæðum hefur vísindasagnfræðingurinn
Peter J. Bowler kennt tímabilið 1875–1925 við „myrkvun darwinismans“. Þegar
haldið var upp á 100 ára afmæli Darwins árið 1909 var darwinisminn því „í
upplausn“. Þrátt fyrir þetta voru hátíðarhöldin „nokkurs konar hetjudýrkun,
þegar heiðraður var einstaklingur sem setti fram kenningu er umbylti ekki
einungis lífvísindunum heldur einnig hug- og félagsvísindum“. Á næstu hundrað
árum varð staða Darwins enn sterkari enda gekk náttúrlegt val í endurnýjun
lífdaga á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar þegar tilgátan rann saman við
mendelska erfðafræði í sameinuðu þróunarkenningunni (new synthesis). Við þetta breytist náttúrlega valið úr vísindalegri
tilgátu í vísindalega kenningu.
Í ljósi þess að haldið var upp á 200
ára afmæli Darwins og 150 ára útgáfuafmæli Upprunans
á síðasta ári, er viðeigandi að
kanna hvernig hugmyndunum sem lýst er í bókinni var tekið af samlöndum okkar á
áratugunum eftir að bókin kom út. Benedikt Gröndal (1826–1907) var fyrstur
Íslendinga til þess að gera grein fyrir þróunarhugmyndum Darwins í grein sem
birtist árið 1872. Fram til ársins 1910 fetuðu ýmsir í fótspor hans og bar þar
mest á Jóni Ólafssyni (1850–1916) ritstjóra og Þorvaldi Thoroddsen (1855–1921)
náttúrufræðingi, en auk þremenninganna verður hér fjallað um skoðanir tíu
annarra manna á þróunarkenningunni. Viðhorf þeirra til þróunarhugmynda Darwins
voru fjölbreytt. Sumir voru fylgjandi þróunarkenningunni sem og tilgátunni um
náttúrlegt val, aðrir höfnuðu tilgátunni og aðhylltust þess í stað lamarckisma
eða stökkbreytiþróun, enn aðrir töldu þróunarkenninguna vel samrýmanlega trúnni
á guð og svo voru þeir sem höfnuðu þróunarkenningunni alfarið. Áður en fjallað
verður um þessa sögu er rétt að líta nánar á Uppruna tegundanna.