Sögulegur bakgrunnur lífþróunarhugmynda Bjargar C. Þorláksson

Steindór J. Erlingsson

Þær líffræðilegu hugmyndir sem Björg C. Þorláksson leggur til grundavallar doktorsritgerð sinni, Le Fondement Physiologique des Instincts des Systemes Nutritif, NeuroMusculaire et Genital (1926), voru að mörgu leyti nýstárlegar.  Björg hafði sterkar rætur í framfarahyggju nítjándu aldar, en hún hafði fram að færa nýlegar hugmyndir til þess að skjóta styrkum stoðum undir hana.  Þær hugmyndir sem hér um ræðir má rekja til áherslu módernismans á nákvæma skoðun á hinu einstaka áður en nokkuð var sagt um hið almenna.  Þeir líffræðingar sem aðhylltust þessa aðferðafræði létu fyrst á sér kræla í lok níunda áratugar nítjándu aldar og fólst nýmæli þeirra í því að beita lífeðlisfræðilegum aðferðum á vandmál tengdum þróun lífsins, þroska lífverunnar og mannsandans.  Með þessu móti töldu þeir sig komast framhjá þeim frumspekilegu kröftum sem lágu til grundvallar helstu þróunarkenningum nítjándu aldar.  Björg sótti þennan innblástur í skrif þýska lífeðlisfræðingsins Max Verworn.

Hugmyndafræðilega var tímabilið 1880 til 1930 mjög frjótt í vestrænni menningu og endurspeglaði það efnahags- og félagslega þróun á Vesturlöndum sem kennd hefur verið við seinni iðnbyltinguna.[1]  Við upphaf þess var arfleifð upplýsingarinnar, þ.e. natúralisminn, ráðandi hugmyndafræði en þá komu einnig fram tvö önnur hugmyndakerfi sem drógu natúralismann og framfarahyggjuna sem honum tengdist í efa.  Hér var annars vegar um að ræða síðrómantísku hreyfinguna sem alfarið hafnaði tilhneigingu natúralismans til vélrænna skýringa á tilvist mannsins og umhverfi hans.  Innan líffræðinnar birtist þetta í þeirri skoðun að hver lífvera væri einstök og drifin áfram af frumspekilegum lífskrafti.[2]  Hins vegar var það módernisminn sem hafnaði frumspekilegum kenningakerfum natúralismans sem þóttu einkennast af of greiðri leið milli hins tímaháða og einstaka og hins tímaóháða og almenna.  Módernisminn lagði áherslu á að skoðað yrði hið einstaka vel áður en dregnar yrðu almennar ályktanir.[3]  Innan líffræðinnar kom þessi hugmyndafræði fram í því að þróunarkerfi Charles Darwins[4] (1809-1881) og Ernsts Haeckels[5][5] (1834-1919) voru dregin í efa á þeim forsendum að of ónákvæm skoðun á einstökum lífverum lægi þeim til grundvallar.[6]  Grunnforsendur þeirra þóttu of frumspekilegar. Þessi hreyfing tengdist annars vegar enduruppgötvun erfðalögmála Gregors Mendels (1822-84), frá 1865, árið 1900[7] og hins vegar uppgagni samanburðarlífeðlisfræðinnar rúmum áratug fyrr, sem hér verður til umfjöllunar. 

            Þróunarkenningar Darwins og Haeckels byggðu á þremur megin forsendum: Steingervingasögu, samanburðarlíffærafræði og samanburðarþroskunarfræði.[8]  Allar þessar fræðigreinar byggðu á beinum athugunum, enda voru tilraunir eins og við þekkjum í dag ekki tíðkaðar innan líffræðinnar fyrir það tímabilið sem hér er til athugunnar.[9]  Í lok níunda áratugar nítjándu aldar kom upp hreyfing sem taldi ótækt að byggja líffræðilegar kenningar alfarið á þessum grunni því hvorki væri hægt að skilja þróun lífsins né nálgast hið sanna eðli lífverunnar með þessum aðferðum einum saman. Forgöngumenn þessarar hreyfingar voru meðal annarra Þjóðverjarnir Hans Driesch (1967-1941), Wilhelm Roux (1850-1924), Max Verworn (1863-1923) og Jacques Loeb (1857-1924), sem töldu að eina leiðin til þess að svara þessum spurningum fælist í beitingu tilrauna og að byrja yrði á frumunni, grunneiningu alls lífs.  Roux og Driesch nálguðust þetta með einfaldri meðhöndlun á fósturfrumum, en Loeb og Verworn tóku skrefið til fulls og kröfðust þess að beitt yrði aðferðum efna- og eðlisfræðinnar. 

            Fram að þessu tímabili höfðu lífeðlisfræðingar lítinn áhuga haft á þróun lífsins, þroskun lífvera og eðli hugans.  Til marks um þetta benti franski lífeðlisfræðingurinn Claud Bernard (1813-1878) á í einu rita sinna að “lífeðlisfræðin veit af tilvist þróunarlögmálanna en rannsakar þau ekki.  Þróunarlögmálin stafa af orsökum sem við skiljum ekki.”[10]  Þetta fól að mati Loebs og Verworns í sér uppgjöf fyrir frumspekinni.  Þeir vildu skilja hver þessi lögmál væru og til þess yrði að beita lífeðlisfræðilegum aðferðum á einfrumunga og frumstæðar lífverur áður en hægt væri að segja eitthvað um aðrar lífverur.  Áherslan var því á að skoða hið einstaka og tímaháða vel áður en dregnar væru almennar tímaóháðar ályktanir.  Loeb og Verworn voru því meðal þeirra fyrstu sem beittu því sem við köllum í dag samaburðarlífeðlisfræði, þ.e. að bera saman lífeðlisfræði ólíkra lífvera og einangra sameiginlega þætti sem síðan má nota til þess að byggja upp almennar kenningar um eðli og þróun lífsins.  Hér skilja hins vegar leiðir tvímenninganna því Loeb var haldinn því líkri frumspekifælni að hann hafði engan áhuga á að reyna að velta þróun lífsins fyrir sér, sem aftur á móti var ætlun Verworns.

            Ástæðan fyrir þessum ólíku markmiðum Loebs og Verworn liggur í bakgrunni þeirra.  Einn helsti áhrifavaldur Loebs var austurríski eðlisfræðingurinn Ernst Mach (1838-1916), sem árið 1883 setti fram mjög harða gagnrýni á eðlisfræði samtímans sem hann taldi “fánýtar frumspekismíðar.”[11]  Heimfærði Loeb þessa gagnrýni upp á þróunarkenningar Haeckel og “hluta af kenningum Darwins.”[12]  Í bréfi til Machs frá 1891 sagðist hann þá “vilja þróa vísindi sem einungis byggja á nokkrum tilviljanakenndum athugunum.”[13] Loeb var sannfærður um að allir þróunarfræðingar “væru fyrst og fremst frumspekingar.”[14]  Sem fyrrverandi nemandi Haeckels hafði Verworn augljóslega hafnað forsendunum sem lágu að baki þróunarkenningu lærimeistarans.  Áhuginn á þróunarfræðinni sat hins vegar eftir auk þess sem hann aðhylltist mónisma Haeckels,[15] þ.e. að efni og andi væru eitt og hið sama.  Loeb og Verworn nálguðust því samanburðarlífeðlisfræðina frá ólíku sjónarhorni og endurspeglaðist það í túlkun þeirra á sömu rannsóknarniðurstöðunum.  Þeir höfðu báðir mikinn áhuga á lífeðlisfræðinni sem lá til grundvallar atferli einfrumunga; þeir reyndu að skilja það með vísun í efnaferlana sem eiga sér stað inni í einfrumungunum.  En meðan Loeb taldi sig ekki geta heimfært niðurstöður sínar upp á atferli fjölfruma lífvera, þ.á.m. manninn, gerði Verworn nákvæmlega það.  Skýringin á þessu liggur í mónismanum því ef efni og andi eru eitt hljóta sömu lífeðlisfræðilegu reglurnar að gilda fyrir ein- og fjölfrumunga.  Í ritinu Psycho-Physiologische Protisen-Studien (1899) skýrði Verworn þetta á eftirfarandi hátt: “Sálrænu ferlarnir innan frumdýraríkisins brúa bilið á milli efnaferla hinnar ólífrænu náttúru og hugarstarfsins í æðri dýrum .... þroskun sálrænna eiginleika mannsins byrja í þessum sálrænu ferlum sem finnast í frumdýrum, enda hefur mannseggið nánast sömu stöðu og einfruma lífvera.”[16] Þetta voru þær hugmyndir sem mynduðu grundvöll doktorsritgerðar Bjargar.

            Hin ramma efnishyggja sem Loebs aðhylltist þótti alltof róttæk af samtímamönnum hans og var Loeb fyrir vikið nokkuð einangraður innan líffræðinnar.  Hugmyndir Verworns voru nær því sem líf- og lífeðlisfræðingar á fyrstu áratugum tuttugustu aldar gátu sætt sig við.  Þrátt fyrir þetta var enn mikil andstaða innan þessara greina við allar tilraunir til að skýra hið lifandi efni með vísun í lögmál efna- og eðlisfræðinnar.[17]  Þetta sést berlega í ræðunni sem forseti breska vísindaeflingarfélagsins, D. E. A. Minchin, hélt á fundi félagsins árið 1915.  Hann taldi að orðasambandið “lifandi efni” innihéldi tvö hugtök sem útilokuðu hvort annað.  Minchin benti á að “efni” vísaði í efnasamband sem lyti lögmálum efna- og eðlisfræðinnar meðan “lifandi” ógildir allar slíkar túlkanir á “efni”.  “‘Lifandi efni’ lyktar því af contradictio in adjecto; ef það er ‘lifandi’ getur það ekki verið ‘efni’ og ef það er ‘efni’ getur það ekki verið ‘lifandi’.” [18]  Þrátt fyrir slíkar mótbárur náðu hugmyndir Verworns að skjóta rótum innan lífvísindanna og var það fyrst og fremst að tilstuðlan fyrrum nemanda hans, Bandríkjamannsins Herbert Spencer Jennings (1868-1947).

            Jennings háði harða hugmyndafræðilega báráttu við Loeb, sem fluttist til Bandaríkjanna 1891, á fyrstu árum tuttugustu aldarinnar og hafði Jennings betur því andstaða Loebs við þróunarfræði fór illa í samtímamenn hans.[19] Það var ekki nóg með að mónismi Haeckels yrði ofan á heldur álitu margir líffræðingar að kenningar Verworns og Jennings fælu í sér skýringu á því af hverju þróun lífsins væri stefnubundin (progressive).  Breski líffræðingurinn Arthur Dendy (1865-1925) var einn af þeim sem var mjög hrifinn af kenningum þeirra félaga.  Í grein frá 1914 taldi hann rannsóknir þeirra sýna að einfrumungar geti lært af reynslunni hvernig bregðast skuli við ýmis konar áreiti.  Það var einmitt þessi möguleiki einfrumunga til að læra af reynslunni hvernig spara ætti orku sem var “helsta orsök stefnubundinnar þróunar,” því með þessu móti gátu þeir í árdaga farið að hópa sig saman í fjölfruma lífverur.[20]

            Viðtökurnar sem Jennings fékk í Bandaríkjunum og víðar leiddu til þess að Verworn var boðið til Bandaríkjanna árið 1911 til að halda röð fyrirlestra sem kenndir voru við Silliman.  Í fyrirlestrunum fjallaði Verworn á heimspekilegum nótum um viðfangsefni rannsókna sinna; einfrumunga.  Tveimur árum síðar birtust fyrirlestrarnir í bókinni Irritability: A Physiological analysis of the General effects of Stimuliy in Living Substance,[21] sem ári seinna var lofuð í hástert í ritdómi sem birtist í tímaritinu Science.  Í upphafi ritdómsins var bent á að þeir lífeðlisfræðingar sem áhuga hafi á grundvelli fræðigreinarinnar hefðu í bók Verworns einstakt tækifæri til þess að uppfylla þann áhuga.  Ritdómarinn taldi niðurstöður Verworns einstaklega sannfærandi og að mikilvægi þeirra endurspeglaðist í þeim “fjölda tilrauna sem höfundur styðst við.”[22] Verworn sló í gegn með þessari bók.  Það var einmitt í þessu riti Verworns sem ljósglætan er Björg fann í líffræðilegum vangaveltum Bergsons varð að skæru ljósi. 

Í greininni “Samruni sálar og líkama” getur Björg þess að rit Bergsons Evolution créatrice hafi opnað augu hennar fyrir mikilvægi þróunar- og lífeðlisfræði til þess að skilja “þróun mannlegs anda.”  Hún áttaði sig hins vegar á því að fræðilegur grundvöllur hugmynda Bergsons var orðinn úreltur.  Björg vissi ekki til þess að nokkur sálfræðingur hafi kynnt “sjer allar hinar fjölmörgu rannsóknir, er gjörðar hafa verið síðustu áratugina innan vébanda lífeðlisfræðinnar, vinsa úr þær rannsóknirnar, sem þrautprófaðar eru og því viðurkenndar réttar.”[23]  Hún tók því af skarið og hóf að lesa um það nýjasta sem var á sveimi innan lífeðlisfræðinnar.  Við þennan lestur rak Loeb á fjörur hennar,[24] en eins og kemur fram í doktorsritgerðinni og áður nefndri grein átti Verworn hug hennar, sem raunar er engin furða í ljósi þess hve góð bók hans frá 1913 þótti.

Inngangur doktorsritgerðar Bjargar inniheldur umfjöllun um áður nefnda bók Verworn og segir hún sálfræðina geta numið nýtt land á grundvelli rannsókna hans.  Björg benti á að þessi tegund sálfræði sé “beinlínis” sprottin “upp úr sjálfri lífeðlisfræðinni.  Hún er því algerlega byggð á raunspeki: Fyrst og fremst á tilraunum og rannsóknum innan vébanda lífeðlisfræðinnar og í öðru lagi á athugun ýmsra fyrirbrigða úr daglegu lífi voru.”[25]  Í ljósi þessa hlutu allar tilraunir til þessa að skilja samband anda og efnis sem og þróun  mannsandans “að feta sig áfram frá frumstæðustu og einþættustu eigindum og starfsfærum hinna fábrotnustu lífvera upp í þroskamestu og fjölþættustu eigindir og starfsfæri hinna fjölbrotnustu lífvera.”  Björgu virðist hafa tekist með ágætum að byggja túlkun sína á meltingar-, hreyfi- og kynfærum mannsins út frá frumdýrarannsóknum Verwons og félaga því í stuttri umsögn um doktorsritgerðina, sem birtist árið 1927 í bandarísku tímariti, segir að heimspekiritgerð Bjargar sé vel rökstudd með “frekar breiðri þekkingu á almennri líffræði og lífeðlisfræði”[26]

Þessi sögulegi inngangur byrjaði á vangaveltum um helstu hugmyndastrauma í Evrópu á tímabilinu 1880-1930, það er natúralisma, módernisma og síðrómantíkina.  Ef reynt er að staðsetja Björgu innan þessara strauma þá var trú hennar á stefnubundna þróun augljóslega komin frá framfarahyggju natúralismans, sem meðal annars einkenndi kenningakerfi Augustes Comtes (1798-1857), Karls Marxs (1818-1883) og Herberts Spencers (1820-1903).  Hér á Fróni má segja að Ágúst H. Bjarnason (1875-1952) heimspekiprófessor hafi verið einn helsti talsmaður þessarar hugmyndafræði fram undir seinni heimstyrjöldina, enda var hann mikill aðdáandi Spencers.[27]  En Björg vék í veigamiklum atriðum frá þessari hugmyndafræði með áherslu módernistanna á að kanna yrði hið einstaka vel áður en almennar ályktanir væru dregnar.  Innan líffræðinnar kom þetta fram sem gagnrýni á grundvöll helstu þróunarkenninga 19. aldar sem þótti lykta um of af frumspeki.  Leið Loebs, Verworn og annarra módernískra líffræðinga fram hjá frumspekinni fólst í beitingu lífeðlisfræðinnar á vandmál tengdum þroska einstaklingsins, þróun lífsins og mannsandans, sem áður hafði verið óþekkt innan lífeðlisfræðinnar. Áhersla var lögð á ítarlega rannsókn á lögmálunum sem drifu áfram grunneiningu alls lífs, frumunni, og aðeins þegar ljósi hafði verið varpað á þau var hægt að segja eitthvað um fjölfrumunga eins og manninn.  Það má því með nokkrum sanni segja að nítjánda og tuttugasta öldin hafi runnið saman í fræðum Bjargar og var grunnforsenda þess trúin á að efni og andi væru eitt, eða “samþróun líkama og sálar.” 

Heimildaskrá

Bateson, William, 1915 “Presidential Address to BAAS 1914”,  Report of the Eighty-Fourth Meeting of the British Association for the Advancement of Science, London: John Murray, bls. 3-38.

Björg C. Þorláksson, 1928,  “Samþróun líkama og sálar”, Skírnir 102: 9-33.

Björg C. Þorláksson, 1926, Le Fondement Physiologique des Instincts des Systemes Nutritif, NeuroMusculaire et Genital, Paris: Les Presses Universit de France.

Bowler, Peter, 1989, The Mendelian Revolution, London: The Athlone Press.

C.C.S, 1914, “Review of Irritability: A Physiological analysis of the General effects of Stimuliy in Living Substance,”, Science 40: 351-52.

Dendy, Arthur, 1914, “Progressive Evolution and the Origin of Species” Nature 94: 17-26.

Harrington, Anne, 1996, Reenchanted Science, Princeton: Princeton University Press.

Hogben, Lancelot, 1930, The Nature of Living Matter, London: Kegan Paul.

Maeinschein, Jane, 1991, Transforming Traditions in American Biology, 180-1915, Baltimore: The Johns Hopkins University Press.

Miller, A. I., 2001, Einstein, Picasso: Space, Time and the Beauty that Causes Havoc, London: Basic Books.

Minchin, E. A.,  1915, “Presidential Address to Section D, BAAS”, Nature 96: 185-92.

NN, 1927, “Le Fondement Physiologique des Instincts des Systemes Nutritif, NeuroMusculaire et Genital” Quarterly Review of Biology 2(3): 466.

Pauly, Philip, 1987, Controlling Life, New York: Oxford University Press.

Pauly, Philip, 1981, Jacques Loeb and the Control of Life, PhD-ritgerð, Johns Hopkins University.

Schleifer, Ronald, 2000, Modernism and Time, Cambridge: Cambridge University Press.

Steindór J. Erlingsson, 2002, “From Haeckelian Monist to Anti-Haeckelian Vitalist: The Transformation of the Icelandic Naturalist Thorvaldur Thoroddsen (1855-1921)”, Journal of the History of Biology, 35 (3): Væntanleg í desember 2002.

Steindór J. Erlingsson, 2002, “Björg C. Þorláksson náði eyrum erlendra líffræðinga”, Morgunblaðið, 10. apríl, 2002.

Steindór J. Erlingsson, 2001, “Hugmyndaheimur Þorvalds Thoroddsens 1872-1911” Skírnir: 354-88.

Steindór J. Erlingsson, 2000, “The Introdution of Mendelism in Iceland”, Búvísindi 13: 61-78.

Steindór J. Erlingsson, 1998, “Inngangur”, í Um uppruna dýrategunda og jurta eftir Þorvald Thoroddsen, Steindór J. Erlingsson sá um útgáfuna.  Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, bls. 9-91.

Verworn, Max, 1913, Irritability: A Physiological analysis of the General effects of Stimuly in Living Substance, New Haven: Yale University Press.