www.kistan.is (kistugrein nr. 4142), 2005

Fullkomin alþýðufræðsla: Hrifla um Líf af lífi

Steindór J. Erlingsson

Alþýðleg skrif raunvísindamanna eru orðinn fastur þáttur í vestrænni menningu. Þessi rit gegna mikilvægu hlutverki í uppfræðslu almennings um raunvísindin og geta þannig átt þátt í að eyða þeim múr sem hefur sprottið upp milli þeirra og annarra þátta vestrænnar menningar. Staðreyndin er hins vegar sú að oft nota höfundar slíkra rita tækifærið til þess að koma hugmyndafræði sinni á framfæri og tengja hana, oft á ábyrgðarlausan hátt, saman við fræðigrein sína. Kunnasta dæmið um þetta eru skrif breska lífvísindamannsins Richard Dawkins, sem vegur gjarnan ómaklega að hugvísindum og trúarbrögðum í skrifum sínum. Annar kunnur Breti, alþýðufræðarinn og eðlisefnafræðingurinn Peter Atkins, gaf nýlega lítið fyrir framlag lista, hugvísinda og guðfræði til vestrænnar menningar í grein sem hann af einstakri hófærð nefndi „Hin ótakmarkaða geta raunvísindanna“. Alþýðleg skrif raunvísindamanna get því á stundum alið á fordómum gagnvart öðrum vísindagreinum og hugmyndakerfum, meðan þau gefa ofurbjartsýna og oft ranga mynd af getu raunvísindanna. Guðmundur Eggertsson, líffræðiprófessor, fellur ekki í þessa gryfju í Líf af lífi, sem er snilldarlega vel samið yfirlitsrit um helstu þætti nútímaerfðafræði.

Guðmundur gerir tilraunum Gregors Mendels og enduruppvakningu þeirra árið 1900 ágæt skil í upphafskafla bókarinnar, þar sem hann fjallar einnig um þróun genahugtaksins, aðgreiningu arfgerðar og svipgerðar og tengsl gensins við litningana og ensímin. Í öðrum kafla bókarinnar er Guðmundur einnig á sögulegum nótum, sem spannar árin 1868-1952. Þar er fjallað um einangrun kjarnsýranna, tengsl þeirra við litningana, aðgreiningu kjarnsýranna í DNA og RNA og þátt þeirra í erfðum lífvera. Uppgötvun byggingar DNA sameindarinnar árið 1953 og rannsóknirnar sem sú uppgötvun hratt af stað, svo sem tengingin á milli DNA, RNA og próteina, er viðfangsefni þriðja kafla bókarinnar. Í fjórða kaflanum fjallar Guðmundur um upphaf rannsókna á genum baktería og veira, sem þær sýkja, og þátt þeirra rannsókna í uppgangi hinnar „nýju sameindalíffræði“, en upphafsárum hennar lauk um miðjan sjöunda áratug tuttugustu aldar. Þar á eftir kemur kafli um gen dýra og plantna, sem ólíkt bakteríugenum hafa s.k. innraðir, en þær rannsóknir fóru að bera árangur um miðjan áttunda áratuginn með tilkomu erfðatækninnar. Með fimmta kafla bókarinnar líkur sögulegri nálgun hennar.

Í sjötta kafla bókarinnar er fjallað um stjórnun genastarfsins. Guðmundur tengir stjórnunina við sérhæfingu líkamsfruma í fósturþroskanum, sem enn er hulinn miklum leyndardómum. Breytileiki erfðaefnisins er viðfansefni sjöunda kaflans þar sem áhersla er lögð á ýmsar gerðir stökkbreytinga og þátt þeirra í myndum krabbameins. Guðmundur leggur áherslu á að vegna hins mikla breytileika sem er í erfðaefni mannsins sé hvorki hægt að skilgreina hinn dæmigerða mann og þaðan af síður „hinn erfðafræðilega fullkomna mann. Slíkur maður er ekki til og verður aldrei til ... Maðurinn kann að vera undrasmíð en ófullkomleikinn er samt hlutskipti hans“ (114). Í áttunda kaflanum er lögð áhersla á að genið sé ekki sjálfstæð starfseining heldur vinni það í nánu samstarfi við önnur gen og umhverfi lífverunnar, sem gerir allt tal um „gen fyrir“ eitthvað ákveðið einkenni vafasamt. Í þessu felst að genið er „ekki jafn einrátt um mótum eiginleika og áður var talið og enn er stundum haldið fram“ (118). Guðmundur bendir í þessu sambandi á að „ef fylgst er með almennri umræðu í fjölmiðlum er oft að skilja að bæði erfðafræðingar og aðrir kæri sig lítt um að halda á lofti nútímahugmyndum um gen heldur kjósi að draga fram gamla mynd af einföldu en máttugu geni sem ræður einleikum og ráðskast með þá“ (125).

Helstu þættir erfðatækninnar eru viðfangsefni níunda kafla bókarinnar, þar sem m.a. er fjallað um genaferjur, PCR-tæknina, sem umbylti erfðarannsóknum þegar hún kom fram undir lok níunda áratugarins, hversu langt vísindamenn mega ganga í erfðabreytingum á dýrum og plöntum og hvort hætta stafi af slíkum breytingum. Hápunktur bókarinnar er að mati ritdómara lokakafli hennar þar sem Guðmundur fjallar um erfðatilraunir á manninum og notkun þeirra í læknisfræðilegum tilgangi. Hann leggur áherslu á að enn sem komið er séu fá dæmi þekkt þar sem „þekking á orsökum erfðasjúkdóms hafi leitt til uppgötvunar lyfja og annarra úræða til að ráða bót á sjúkdómum“ (146). Sem dæmi nefnir Guðmundur svo kallaðar genalækningar á líkamsfrumum, en árangur þeirra hefur verið mjög takmarkaður. Þessari aðferð fylgja hins vegar ekki eins margar siðferðilegar spurningar og breytingum á kynfrumunum, sem erfast þá á milli kynslóða, en slíkar breytingar má flokka annars vegar sem genalækningar og hins vegar sem arfbætur. Hugmyndir um arfbótabreytingar á kynfrumum hafa sætt harðri gagnrýni, sem Guðmundur tekur undir enda segir hann „vísindalegar forsendur fyrirhugaðra arfbóta ... mjög hæpnar“ (154) og virðist hann einnig hlynntur siðferðislegu gagnrýninni sem fram hefur komið.

„Stundum ríkir í vísindum tómlæti um erfið viðfansefni sem menn vita að bíða úrlausnar en eru ekki alveg tilbúnir að takast á við” (105). Segja má að þessi orð séu þungamiðja bókarinnar því ólíkt áðurnefndum Peter Atkins þekkir Guðmundir vel takmörk sinnar fræðigreinar, enda segist hann í niðurlagsoðrum bókarinnar hafa lagt áherslu „á að þekking okkar á starfsemi erfðaefnisins [sé] enn takmörkuð„ sem gerir það að verkum að langt sé „frá því að vísindamenn hafi tök á að gera þær arfbótatilraunir sem suma þeirra dreymir um“ (158). Í stað ábyrðarlausra fullyrðinga lætur Guðmundur lesandaum eftir að draga sínar ályktanir. Af þessum sökum talar Guðmundur ekki niður til lesandans eins og oft vill brenna við í alþýðlegri umfjöllun raunvísindamanna um fræðigreinar sínar, en um leið gerir hann kröfur til lesandans sem er auðveldaður lesturinn með orðskýringasafni og skýringarmyndum. Líf af Lífi er snilldarlega samið fræðslurit, þar sem sögu og samtíð er blandað skemmtilega saman. Allir þeir er minnsta áhuga hafa á framtíð mannkyns ættu að lesa bókina. Til hamingu Guðmundur!

Líf af lífi: Gen, erfðir og erfðatækni, eftir Guðmund Eggertsson. Útgefandi er Bjartur, 2005.